آذربایجان در مدتی کوتاه از جایگاه چهلوچهارم به رتبه سوم در ردهبندی جهانی مصرف ChatGPT رسیده است. این جهش چهلویک پلهای در پنج فصل، توجه پژوهشگران را جلب کرد؛ کشوری با جمعیت تنها ده میلیون نفر که حالا از سوئیس و امارات متحده عربی هم پیشی گرفته است. آزمایشگاه Digital Impact Lab در گزارشی تازه ادعا میکند پشت این آمار غیرعادی، ترافیک اینترنت ایران نهفته است.
بر اساس این گزارش، پس از توافقنامهای که در اردیبهشت ۱۴۰۴ میان شرکت ارتباطات زیرساخت ایران و طرف آذربایجانی امضا شد، بخشی از ترافیک اینترنت ایران از مسیر اپراتور Delta Telecom عبور میکند. این اپراتور که پیشتر نقش چندان پررنگی در ردهبندیهای جهانی نداشت، بهتدریج به گیتوی اصلی ارتباط شرکت ارتباطات زیرساخت ایران با شبکه جهانی تبدیل شده است. بررسی مسیرهای BGP نشان میدهد این شرکت تنها دو ارتباط مستقیم با اپراتورهای Tier 1 یعنی Orange و Sparkle دارد و سایر اتصالات آن از طریق Delta Telecom برقرار میشود.
Digital Impact Lab برای تشریح این روند، چهار فاز زمانی را شناسایی کرده است. در فاز نخست، پس از توافق اردیبهشت ۱۴۰۴، تغییر رفتار مسیریابی ترافیکی آغاز شد و اپراتورهای ایرانی شروع به استفاده از فضای ترافیکی Delta Telecom برای دامنههای تحریمشده کردند. در فاز دوم، قطعی اینترنت در دیماه چندین ارائهدهنده خارجی را از شبکه ایران جدا کرد و Delta Telecom ترافیک باقیمانده را جذب کرد؛ دادههای رادار کلودفلر نشان میدهد ترافیک این اپراتور در ۲۸ دی به کف رسید و اول بهمن به اوج خود رسید.
فاز سوم با طولانیترین قطعی اینترنت تاریخ ایران از ۹ اسفند همراه بود؛ دورهای که تمام ترافیک بینالملل ایرانیان قطع شد و بهموازات آن، ترافیک مسیر Delta Telecom هم به نزدیک صفر رسید. با برقراری مجدد اینترنت در پنجم خرداد، ترافیک این اپراتور بلافاصله رشد کرد و از آن زمان روند صعودی خود را حفظ کرده است. همخوانی دقیق این نوسانات با وضعیت اینترنت در ایران، یکی از اصلیترین مستنداتی است که این گزارش بر آن تکیه میکند.
در بُعد فنی، Delta Telecom بهطور مستقیم به اپراتورهای بزرگی مانند Cogent، Arelion، NTT، TATA، Lumen، GTT و Vodafone متصل است و این ارتباطات به Zayo، Liberty و DTAG نیز ادامه مییابد. Digital Impact تأکید میکند این اتصالات جانبی نیستند، بلکه زیرساخت اصلی ارتباط ایران با اینترنت جهانی به شمار میروند.
این گزارش در شرایطی منتشر میشود که پیش از این، دسترسی کاربران ایرانی به سرویسهای تحریمشده مانند اسپاتیفای و Claude پرسشهایی جدی درباره تغییر مسیر ترافیک اینترنت مطرح کرده بود. حالا این یافتهها ابعاد تازهای از آنچه در لایههای زیرساختی اینترنت ایران در جریان است را آشکار میکنند.
