محققان بهتازگی گامی بلند در مسیر درمان HIV برداشتهاند: استفاده از فناوری mRNA و نانوذرات لیپیدی برای «لو دادن» ویروسی که سالها در بدن پنهان میماند. این خبر میتواند امید تازهای برای نابودی مخزنهای ویروسی و درمان قطعی بیماران ایجاد کند.
چرا HIV اینقدر دشوار است؟
یکی از بزرگترین موانع در برابر حذف کامل HIV توانایی این ویروس در مخفیشدن است. پس از ورود به بدن، HIV میتواند سلولهای ایمنی را آلوده کرده و وارد حالت خواب یا نهفتگی شود؛ وضعیتی که به وی امکان میدهد از دید دستگاه ایمنی و حتی بسیاری از داروها فرار کند. نتیجه، تشکیل مخزنهای ویروسی در بافتها است که پس از قطع درمان میتوانند دوباره بیماری را فعال کنند.
در حال حاضر روشهایی مانند PrEP (پیشگیری پیش از مواجهه) و ART (درمان ضدرتروویروسی) جلوی تکثیر ویروس را میگیرند و بار ویروسی را پایین نگه میدارند، اما قادر به پاکسازی کامل ویروس مخفیشده نیستند.
این مطالعه چه کرده است؟
مقالهای که در ماه می در نشریه Nature Communications منتشر شد، رویکردی نوین را توصیف میکند: بستهبندی mRNA داخل نانوذرات لیپیدی (LNP) طوری که این مولکولها بتوانند به سلولهای آلوده برسند و از آنها بخواهند ویروس را «لو دهند»؛ یعنی ژنها و پروتئینهایی را بیان کنند که ویروس را در معرض شناسایی دستگاه ایمنی قرار میدهد.
نکتهٔ فنی جالب این است که تیم پژوهشی یک «اسب تروا» مولکولی طراحی کردند که آن را LNP X نامیدند؛ چون معمولاً بسیاری از لکوسیتها نانوذرات لیپیدی را جذب نمیکنند و رساندن mRNA به سلولهای هدف چالشی بزرگ بود. در بیانیهای، پائولا سِوال از دانشگاه ملبورن، از همنویسندگان ارشد مقاله، گفته است: «هدف ما این بود که به جایی برسیم که ویروس پنهان شده است. ما mRNA را طوری برنامهریزی کردیم که به سلولهای آلوده بگوید ویروس را تسلیم کنند و خود را قابل دیدن کنند. رساندن mRNA به این سلولها بزرگترین چالش بود.»
اهمیت و محدودیتها
در گذشته چند مورد بهندرت گزارش شده است که فردی از HIV «شفا» یافته باشد؛ معروفترینِ آنها تیموتی براون است که پس از پیوند سلولهای بنیادی از اهداگر دارای جهش CCR5-delta32 مقاومت ژنتیکی در برابر HIV بهدست آورد. اما چنین روشهایی پرخطر، پیچیده و محدود به بیماران مبتلا به سرطانهایی است که پیوند را ضروری میکنند، و بنابراین برای میلیونها نفر مبتلا به HIV قابلتعمیم نیستند.
ایدهٔ جدید این است که اگر بتوان ویروسهای نهفته را مجبور به بروز کرد (“shock and kill” یا «برانگیختن و حذف»)، ایمنی یا درمانهای جانبی میتوانند آنها را از بین ببرند و به پاکسازی مخزن کمک کنند. با این وجود نویسندگان مقاله و کارشناسان مستقل هشدار میدهند که هنوز راه زیادی تا اثبات ایمنی و کارآمدی در مدلهای حیوانی و سپس در آزمایشهای بالینی باقی است.
سوالهای باز
- آیا لازم است کل مخزن ویروسی پاک شود، یا از بین بردن بخشی از آن میتواند منجر به کنترل پایدار شود؟
- آیا نانوذرات LNP X در انسان نیز قابلتحمل و ایمن هستند؟
- چگونه میتوان اطمینان حاصل کرد که بیان پروتئین ویروسی در سلولهای آلوده بهطور انتخابی انجام میشود و به سلولهای سالم آسیب نمیرساند؟
آینده تحقیق: گام بعدی چیست؟
محققان اشاره کردهاند که گام بعدی آزمایش این ترکیب در مدلهای حیوانی است تا کارآیی و ایمنی آن را بررسی کنند. علاوه بر این، پرسشهای کاربردی مثل نحوهٔ ترکیب این رویکرد با ART موجود، نحوهٔ افزایش پاسخ ایمنی علیه سلولهای آشکار شده، و امکان تولید صنعتی نانوذرات LNP X در مقیاس بالاتر باید پاسخ داده شوند.
اگر همهٔ این مراحل موفقیتآمیز باشد، رویکرد مبتنی بر mRNA میتواند راهی عملیتر و کمخطرتر نسبت به پیوند سلولهای بنیادی برای رسیدن به درمانهای دائمی یا حتی ریشهکنی HIV باشد.
فناوری مرتبط و چشمانداز
این پژوهش در زمرهٔ روند گستردهتری قرار میگیرد که در آن mRNA و نانوذرات لیپیدی وارد عرصهٔ درمانهای هدفمند شدهاند: از واکسنهای سریعالقالب تا درمانهای سرطان و داروهای ژندرمانی. اگر LNP X یا فناوریهای مشابه در کنترل HIV موفق شوند، مسیر برای درمانهای جدیدی باز خواهد شد که میتواند میلیونها نفر را متأثر کند.
تا زمانی که آزمایشهای پیشبالینی و بالینی پیشرو انجام شوند، باید این یافتهها را گامی امیدوارکننده اما مقدماتی دانست. با این حال، برای اولین بار در سالها، احساس میشود که ابزارهای فناورانه جدید ممکن است ما را به نقطهای برسانند که بتوانیم «مخزن نامرئی» HIV را هدف قرار دهیم — و این تفاوت بزرگی است.