وقتی صحبت از آینده پلیس و جرم میشود، دیگر فقط دوربینهای مداربسته و ردگیری موبایلها مطرح نیست. اروپول در گزارشی تازه، تصویری از سال ۲۰۳۵ ترسیم میکند؛ جهانی که رباتها و سامانههای بدونسرنشین همهجا هستند و همانقدر که میتوانند ابزار کار نیروهای امنیتی باشند، میتوانند به سلاحی در دست مجرمان تبدیل شوند.
این گزارش ۴۸ صفحهای که توسط آزمایشگاه نوآوری Europol منتشر شده، بیش از آنکه «پیشبینی قطعی» باشد، یک تمرین آیندهپژوهی است؛ یعنی تلاش برای دیدن سناریوهای محتمل و تصمیمگیری بهتر از همین امروز. در این روایت، ماشینهای هوشمند از خانه و بیمارستان و کارخانه تا مدرسه و فروشگاه و حتی کلانتریها حضور دائمی دارند.
وقتی اتوماسیون به خیابان میرسد
اروپول چند سناریوی اجتماعی هم مطرح میکند؛ از جمله اینکه موج نارضایتی ناشی از از دست رفتن شغلها و گسترش اتوماسیون میتواند به تنشهای مدنی، «رباتستیزی» و حتی شورشهای پوپولیستی ختم شود؛ اعتراضهایی که شعارشان این است: «اول انسانها.»
سناریوی دیگر، بحثی است که همین حالا هم گهگاه در شبکههای اجتماعی شعله میکشد: آیا ضربه زدن به یک ربات میتواند نوعی «خشونت» یا «بدرفتاری» تلقی شود؟ نمونهاش جدلهایی است که درباره سگهای رباتیک شکل گرفته. اروپول میگوید اگر این موضوعات بیپاسخ بماند، ممکن است در آینده به نقطه اصطکاک میان پلیس و افکار عمومی تبدیل شود.
رباتها بهعنوان مجرم: از مراقبت تا جاسوسی
در سمت تاریک ماجرا، گزارش هشدار میدهد رباتهای فراگیرِ آینده میتوانند خودشان عامل جرم باشند؛ یا دقیقتر، ابزار جرم شوند. رباتهای مراقبتی در بیمارستانها یا خانه سالمندان و افراد دارای معلولیت ممکن است هک شوند و برای جاسوسی از خانوادهها، جمعآوری اطلاعات حساس، باجگیری دیجیتال، یا حتی فریب قربانیان و «گروومینگ» کودکان به کار بروند.
خودروهای خودران و پهپادها هم از دید اروپول مصون نیستند: امکان نفوذ به این سامانهها میتواند به نشت دادههای حساس ختم شود یا حتی آنها را به یک سلاح فیزیکی تبدیل کند. در سناریوهای افراطیتر، از «دستههای پهپادی» صحبت میشود؛ پهپادهایی که حتی ممکن است از مناطق جنگی (مثل اوکراین) به دست گروههای تبهکار برسند: از حمله تروریستی به شهرها گرفته تا درگیری باندها بر سر قلمرو با مواد منفجره دستساز، یا زیر نظر گرفتن فعالیت پلیس برای برتری عملیاتی.
گزارش در بخشهایی رنگوبوی نظریتر پیدا میکند و میگوید برخورد پلیس با رباتهای متخلف ساده نخواهد بود. «بازجویی» از یک ماشین، تشخیص اینکه رفتار خطرناک ربات عمدی بوده یا تصادفی، و نسبت دادن مسئولیت، همه میتواند به کابوس حقوقی و عملیاتی تبدیل شود؛ مشابه چالشهایی که همین حالا در تصادفهای مرتبط با خودروهای خودران دیده میشود.
حتی اگر پلیس بتواند رباتهای سرکش را توقیف کند—در گزارش از ابزارهای خیالی مثل «تفنگهای RoboFreezer» و تورهای مجهز برای به دام انداختن پهپادها یاد شده—تهدید تمام نمیشود. اروپول هشدار میدهد رباتِ توقیفشده در داخل تأسیسات پلیس هم ممکن است ضبط اطلاعات انجام دهد، چیزی را بدزدد، خرابکاری کند یا حتی فرار کند.
با وجود دور از ذهن بودن برخی سناریوها، اروپول میگوید هدفش ساختن یک قطبنما برای تصمیم امروز است. یک سخنگوی این نهاد به The Telegraph گفته بود اروپول «نمیتواند آینده را پیشبینی کند»، اما تلاش کرده سناریوهای قابلباور را جلو چشم بگذارد تا سیاستگذاری و آمادگی بهتری شکل بگیرد.
نشانهها همین حالا هم دیده میشوند
پژوهشگران میگویند برخی نشانهها از امروز وجود دارد: قاچاقچیان مواد و کالاهای ممنوعه از پهپادها و وسایل نیمهخودران استفاده میکنند و زندانها هم هدف پرتکراری بودهاند. حتی بازار آنلاین «اجاره مهارت» هم در حال رشد است؛ جایی که برخی خلبانهای پهپاد خدمات خود را به مجرمان پیشنهاد میدهند. در چنین فضایی، گزارش توصیه میکند پلیسها به آموزش، بودجه و دسترسی به فناوریهای روز نیاز دارند؛ از هوش مصنوعی و رباتیک تا امنیت سایبری.
در گزارش از تغییر نگاه به «پلیسگری سهبعدی» هم صحبت میشود؛ چون پهپادها و سامانههای پرنده، میدان عملیات را از سطح خیابان به آسمان و ارتفاع هم میکشانند. پیام روشن است: اگر پلیس ابزار و مهارت همسطح تهدید نداشته باشد، عقب میماند.
کاترین دِ بول، مدیر اجرایی اروپول، تأکید میکند که «ادغام سامانههای بدونسرنشین در جرم» از همین حالا شروع شده و باید از خودمان بپرسیم مجرمان و تروریستها چند سال بعد با پهپادها و رباتها چه خواهند کرد. بهگفته او، همانطور که اینترنت و گوشی هوشمند همزمان فرصت و چالش ساختند، رباتیک و پهپاد هم همین مسیر را میرود؛ و پلیس برای حفظ اعتماد عمومی و حقوق بنیادین باید از امروز آماده شود.
کارشناسان رباتیک: فناوری همه ماجرا نیست
با این حال، همه متخصصان با سرعت و شدتِ سناریوهای اروپول همنظر نیستند. مارتیم براندائو، مدرس رباتیک و سامانههای خودمختار در کینگز کالج لندن، میگوید نگرانی درباره جاسوسی و باجگیری از طریق رباتهای خانگی و مراقبتی—بهخصوص با توجه به اتصال دائمی آنها به اینترنت—منطقی است و حتی نمونههایی هم داشتهایم. اما درباره برخی ادعاهای دیگر مثل حملههای تروریستی با پهپادهای «جمعآوریشده از میدان جنگ» یا واکنشهای خشونتآمیز گسترده علیه اتوماسیون، میگوید شواهد کافی ندیده است.
جیووانی لوکا ماسالا، پژوهشگر رباتیک و مدرس علوم کامپیوتر در دانشگاه کنت، هم یادآوری میکند پیشبینی درباره ۲۰۳۵ دشوار است؛ چون مسیر توسعه فناوری سریع است و «پذیرش» فقط به توان فنی مربوط نمیشود. بازار، هزینه، و توان تولید انبوه میتواند ترمز جدی باشد و جلوی فراگیری در مقیاسی را بگیرد که اروپول تصور میکند.
با این وجود، ماسالا با توصیههای کلی گزارش همراه است: مجرمان معمولاً هر فناوری جدیدی را دیر یا زود امتحان میکنند. بنابراین سرمایهگذاری روی تجهیزات پلیس، آموزش پهپاد، هوش مصنوعی و امنیت سایبری ضروری است. او یک جمله کلیدی دارد: اگر پلیسی که حتی بهسختی از ابزارهایی مثل پهپاد استفاده میکند روبهروی دشمنی ماهر قرار بگیرد، رقابت عملاً ممکن نیست.
اما براندائو یک نقطه کور مهم را هم پررنگ میکند: مسئله پاسخگویی پلیس. از نگاه او، گزارش درباره سوءاستفاده مجرمان از حریم خصوصی و آسیبپذیری رباتهای خانگی حرف میزند، اما کمتر به این میپردازد که خود نهادهای پلیسی یا اطلاعاتی هم ممکن است از همان آسیبپذیریها برای نفوذ، نظارت تبعیضآمیز یا ایجاد ناامنی سوءاستفاده کنند. با توجه به پروندههای متعدد سوءرفتار پلیس و نظارت تبعیضآمیز، این نگرانی برای آینده رباتها و شهرهای هوشمند کماهمیت نیست—شاید حتی مهمتر از سناریوهای تروریستی.
