اگر کسی به شما بگوید با چند جلسه ورزش منظم در هفته میتوانید «چهره» مغزتان را جوانتر کنید، شاید اول لبخند بزنید. مغز که کرم ضدچروک ندارد. اما تصویربرداری MRI دارد؛ و همین ابزار، در یک مطالعه بالینی ۱۲ماهه نشان داده است مغزِ افرادی که طبق یک برنامه ورزشی استاندارد حرکت میکنند، از نظر زیستی کمی جوانتر به نظر میرسد.
موضوع فقط حس سرزندگی یا خواب بهتر نیست. پژوهشگران آمریکایی در یک کارآزمایی بالینی تازه، سراغ مفهوم «پیری زیستی» رفتند؛ همان فرسایش تدریجی که با گذر زمان روی بافتها مینشیند، اما لزوماً در همه اعضای بدن با سرعت یکسان جلو نمیرود. هر سال شمع تولد را فوت میکنیم، ولی ممکن است مغز، قلب یا رگهایمان داستان دیگری داشته باشند.
پیری زیستی مغز یعنی چه و چرا مهم است؟
وقتی دانشمندان از سن زیستی حرف میزنند، منظورشان سنِ شناسنامهای نیست؛ بلکه نشانههای قابلاندازهگیری از فرسودگی بدن است. در مورد مغز، این نشانهها میتواند با الگوریتمهایی که روی دادههای MRI آموزش دیدهاند، به یک «سن مغزی» تبدیل شود؛ عددی که میگوید ساختار و الگوی زیستی مغز شما بیشتر شبیه مغز چندسالههاست.
مغزِ جوانتر، به زبان ساده، یعنی احتمال بیشتری برای حفظ توان شناختی در سالهای آینده: حافظه، توجه، سرعت پردازش و انعطافپذیری ذهنی. همچنین از نظر نظری میتواند با مقاومت بیشتر در برابر بیماریهایی مثل زوال شناختی و دمانس (از جمله آلزایمر) همراه باشد؛ هرچند همین مطالعه بهطور مستقیم پیامدهای بلندمدت یا کاهش ریسک دمانس را ارزیابی نکرده است.
جزئیات آزمایش ۱۲ماهه: چه کسانی، چه کردند؟
در این پژوهش ۱۳۰ فرد سالم بین ۲۶ تا ۵۸ سال وارد مطالعه شدند؛ بازهای که معمولاً «میانسالی» به معنای کلاسیکِ آن نیست، اما دقیقاً زمانی است که بسیاری از روندهای زیستی آهسته و بیسروصدا تغییر مسیر میدهند. شرکتکنندگان به دو گروه تقسیم شدند: گروهی که برنامه ورزشی هفتگی را اجرا کردند و گروهی که روال معمول زندگیشان را ادامه دادند.
برنامه ورزشی، چیزی عجیبوغریب نبود؛ همان توصیههای رایج سازمان جهانی بهداشت (WHO): حدود ۱۵۰ دقیقه ورزش هوازی با شدت متوسط تا زیاد در هفته. یعنی فعالیتهایی که ضربان قلب و سرعت تنفس را بهطور محسوس بالا میبرد؛ از پیادهروی تند و دوچرخهسواری گرفته تا دویدن آرام یا تمرینهای هوازی هدایتشده. پیام ضمنی مطالعه روشن است: قرار نیست قهرمان شوید؛ کافی است «منظم» باشید.
لو وان، دانشمند داده در مؤسسه پژوهشی AdventHealth، درباره نتیجه میگوید یک برنامه ساده و مبتنی بر دستورالعملها میتواند در بازه ۱۲ ماهه مغز را «بهطور قابل اندازهگیری» جوانتر نشان دهد. به تعبیر او، تغییرات مطلق بزرگ نبود، اما حتی جابهجایی حدود یک سال در سن مغزی، وقتی دههها را در نظر بگیرید، ممکن است معنیدار شود.
MRI چه نشان داد؟ اختلاف کوچک، پیام بزرگ
پس از یک سال، اسکنهای MRI و مجموعهای از نشانگرهای زیستی (biomarkers) نشان دادند افرادی که برنامه ورزشی را رعایت کرده بودند، بهطور میانگین مغزی با سن زیستی حدود ۰٫۶ سال جوانتر از سن تقویمی خود داشتند. در طرف مقابل، گروهی که سبک زندگی معمولشان را ادامه داده بودند، بهطور میانگین مغزی با سن زیستی حدود ۰٫۳۵ سال پیرتر از سن تقویمی نشان دادند.
پژوهشگران تأکید کردهاند که عدد ۰٫۳۵ سال در گروه کنترل به آستانه معنیداری آماری نرسیده است، اما وقتی دو گروه را کنار هم میگذاریم، فاصلهای نزدیک به یک سال شکل میگیرد؛ فاصلهای که برای حوزه پیری مغز و پیشگیری، بهسادگی قابل چشمپوشی نیست.
این نوع تحلیلها معمولاً به کمک مدلهای یادگیری ماشین روی دادههای MRI انجام میشود؛ مدلهایی که الگوهای بسیار ریز در ساختار مغز را به شاخص سن تبدیل میکنند. به همین دلیل، نتیجه فقط یک برداشت ذهنی از «بهتر شدن» نیست؛ عددی است که از تصویر و داده بیرون میآید.
ورزش دقیقاً از چه مسیری مغز را جوان نگه میدارد؟ هنوز پاسخ قطعی نداریم
سؤال جذاب همینجاست: اگر ورزش واقعاً با سن زیستی مغز ارتباط دارد، مکانیسم آن چیست؟ مطالعات پیشین بارها ورزش را به بهبود عملکرد مغز مرتبط کردهاند؛ از افزایش خونرسانی گرفته تا تغییرات در شبکههای عصبی. بنابراین تیم پژوهشی در این مطالعه هم چند مسیر محتمل را بررسی کرد: آمادگی قلبیعروقی، فشار خون و برخی پروتئینهای سودمند مرتبط با سلامت مغز.
اما نتیجه، کمی غافلگیرکننده بود. لو وان میگوید انتظار داشتند بهبود آمادگی جسمانی یا کاهش فشار خون بتواند اثر مشاهدهشده را توضیح دهد، ولی چنین نشد. یعنی ورزش اثرش را گذاشته، اما این اثر با چند شاخص کلاسیک بهراحتی قابل ردیابی نیست.
پژوهشگران احتمال میدهند مسیرهای دیگری در کار باشد: تغییرات ظریف در ساختار مغز، کاهش التهاب مزمن، بهبود سلامت عروق مغزی، یا عوامل مولکولی که هنوز در این طراحی مطالعه به دام نیفتادهاند. اینجا همان نقطهای است که فناوریهای دقیقتر، تصویربرداری پیشرفتهتر و تحلیلهای چندلایه میتواند در پژوهشهای بعدی تعیینکننده باشد.
پیامدها برای سلامت شناختی و پیشگیری از زوال در میانسالی
یکی از واقعیتهای تلخ درباره سلامت مغز این است که مشکلات سالهای سالمندی، معمولاً از سالها قبل پایهریزی میشوند؛ با ترکیبی از سبک زندگی، خواب، استرس، تغذیه، ریسکهای قلبیعروقی و ژنتیک. به همین دلیل، «میانسالی» برای پیشگیری زمان طلایی است: نه آنقدر زود که بیاهمیت به نظر برسد، نه آنقدر دیر که گزینهها محدود شوند.
کِرک اریکسون، عصبپژوه در AdventHealth Research Institute، به پرسشی اشاره میکند که زیاد میشنود: آیا کاری هست که امروز انجام بدهم تا بعداً از مغزم محافظت کنم؟ یافتههای این مطالعه از ایدهای حمایت میکند که ساده و قابل اجراست: پایبندی به توصیههای فعلی ورزش هوازی با شدت متوسط تا زیاد، حدود ۱۵۰ دقیقه در هفته، میتواند به جوانتر ماندن زیستی مغز کمک کند—even اگر در میانه دهههای زندگی باشید.
گام بعدی از نگاه پژوهشگران، گسترش مطالعه به جمعیتهای بزرگتر و متنوعتر است؛ بهویژه افرادی که در معرض خطر افت شناختی هستند. اگر همین اثر در گروههای پرریسک هم تکرار شود، آنوقت ورزش نه فقط یک توصیه عمومی، بلکه یک مداخله جدی و قابل نسخهکردن برای سلامت مغز خواهد بود.
حالا سؤال برای هرکدام از ماست: اگر قرار باشد آینده حافظهتان را با یک تصمیم هفتگی بسازید، ۱۵۰ دقیقه را از کدام بخش زندگی پس میگیرید؟
