دو ماهواره جدید با فرمفاکتورهای ۶U و ۸U اکنون وارد فاز تولید شدهاند و به موازات آن، نسل تازهای از ماهوارههای «کوثر» در دست ساخت است. این اتفاق، نتیجه سیاستهای حمایتی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان در دولت چهاردهم است که هدفش تقویت توانمندیهای داخلی در عرصه فضایی است.
در چند سال گذشته، رویکرد معاونت علمی معطوف به چند محور مشخص بوده است: تربیت نیروی انسانی متخصص، حمایت از طراحی و ساخت ماهواره توسط شرکتهای دانشبنیان، توسعه زیرساختهای آزمایشگاهی و تقویت هستههای فناور تا به شرکت تبدیل شوند. نتیجه؟ یک زنجیره تأمین بومی که شرکتها، دانشگاهها و پژوهشگاهها را کنار یکدیگر قرار میدهد تا از طراحی تا تجاریسازی محصول فضایی طی شود.
چه چیزی در حال ساخته شدن است؟ ماهواره نسل ۶U با مشارکت شرکت دانشبنیان «برسام» از دانشگاه صنعتی امیرکبیر ماموریت سنجشی خواهد داشت؛ یعنی گرفتن تصاویر و دادههای اندازهگیری از زمین. همزمان، ماهوارهٔ نسل ۸U با همکاری «پیشتازان صنعت فضاپویان» وابسته به دانشگاه علم و صنعت، پروژهای مخابراتی است که به توسعه خدمات ارتباطی کمک میکند. و در کنار اینها، پروژههای سری «کوثر» ادامه دارند: کوثر ۱، کوثر ۱/۵، و حالا کوثر ۱/۶ و ۱/۷ که با مشارکت شرکت امید فضا و در چارچوب منظومه ماهوارهای «دونما» پیگیری میشوند.
شاید بپرسید «منظومه دونما» چیست؟ این طرح، برنامهای برای ایجاد یک منظومه متشکل از ماهوارههای سنجشی و مخابراتی با هدف ارائه سرویسهای دقیقتر، پوشش گستردهتر و ظرفیت انتقال داده بهتر است؛ حتی برنامهریزی برای منظومهای تا ۲۰۰ ماهواره مطرح شده است تا هم توان سنجشی و هم ظرفیت مخابراتی کشور افزایش یابد.
زنجیره تامین، زیرساخت و مشوقها
پشت هر ماهواره، مجموعهای از قطعات و زیرسیستمها نهفته است؛ باتری، سامانه کنترل توان، تعیین و کنترل مدار، پردازشگرهای پرتاب و سنسورهای تصویربرداری. شکلگیری یک زنجیره تأمین دانشبنیان برای این قطعات با همکاری نزدیک حدود ۱۰ دانشگاه، ۲ پژوهشگاه و بیش از ۲۰ شرکت دانشبنیان دنبال شده است. این یک ظرفیت راهبردی است؛ نه تنها برای ساخت ماهواره، بلکه برای ایجاد بازارهای جابهجایی تکنولوژی و خدمات فضایی.
حمایتهای مالی و سیاستی نقش کلیدی داشتند؛ از اعطای تسهیلات و کمکهای بلاعوض گرفته تا مشوقهای مالیاتی معادل ۲.۵ میلیون دلار و صدور مجوزهای ساخت بار اول برای شرکتها. همچنین حمایت از پایاننامهها و رسالههای دکتری، دعوت به همکاری در پروژهها و فراخوانهای بنیاد علم ایران، به ایجاد اکوسیستمی از پژوهش و کاربرد دامن زده است.
یک وجه مهم دیگر، بازنگری سند جامع هوافضای کشور است که با همراهی شورای عالی انقلاب فرهنگی در حال انجام است تا سیاستها همسو با نیازهای نوین صنعت و بازار تنظیم شود. این بازنگری فراتر از شعار است؛ تلاش میکند چارچوب حقوقی، مالی و پژوهشی را برای رشد ساختارمند اکوسیستم فضایی فراهم آورد.
و پرتاب؟ توسعهٔ پرتابگرهای فضایی در بخش خصوصی نیز به موازات ماهوارهها در حال برنامهریزی است. کنسرسیومی از شرکتهای دانشبنیان در همکاری با سازمان فضایی، برای تکمیل چرخهٔ تولید تا پرتاب تشکیل شده تا کشور به تدریج اتکا به خدمات خارجی را کاهش دهد.
این مجموعه اقدامات، تصویر یک جهش تدریجی اما پیوسته را نشان میدهد: از پروژههای مانور مداری مانند «چمران ۱» تا منظومههای سنجشی و مخابراتی. اما پرسشِ کلیدی این است که آیا صنعت میتواند این ظرفیتها را به بازار و سرویسهای پایدار تبدیل کند؟ پاسخ تا حد زیادی به استمرار حمایتهای سیاستی، سرمایهگذاری در زیرساختها و توانایی شرکتهای دانشبنیان در تجاریسازی فناوری بستگی دارد.
راه طولانی است اما نشانهها امیدوارکنندهاند: ظرفیتهای دانشگاهی، تجربه پروژههای قبلی و شبکهای از شرکتها کنار هم قرار گرفتهاند. آسمان دیگر تنها یک پسزمینه نیست؛ دارد به یکی از میدانهای اصلی رقابت فناورانه کشور تبدیل میشود.