کار به جایی رسیده که فناوری دیگر یک انتخاب لوکس نیست؛ یک الزام عملی است. همین جمله خلاصهای از پیام محسنی اژهای، رئیس قوه قضاییه، هنگام رونمایی از دستاوردهای فناورانه دستگاه قضا بود. او به صراحت گفت که قضاتی که وارد دستگاه میشوند یا سالها در مقامهای قضایی خدمت کردهاند، باید به کار با ابزارهای هوشمند مسلط شوند. سوال سادهای که پیش میآید این است: آیا میتوان دادرسی را بدون آشنایی با فناوری نوین تصور کرد؟ پاسخ را امروز هیچکس به راحتی نه نمیگوید.
اژهای نقش هوش مصنوعی را در تسریع روندهای قضایی نادیدهناپذیر خواند و یادآور شد که بسیاری از فرآیندها، از جمله طبقهبندی اسناد و کشف الگوهای تکرارشونده در جرائم، میتواند با کمک الگوریتمهای هوشمند کارآمدتر شود. با این حال او هشدار داد: «سوخت هوش مصنوعی داده است». به عبارت دیگر، کیفیت خروجی تابع کیفیت دادههایی است که به سیستم خورانده میشود؛ پس دقت در ورود اطلاعات و محافظت از آنها، اولویت است.
سامانه «سمپ هوشمند»؛ دستیار، نه جانشین
در کنار دستور آموزش، مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه به سرپرستی محمد کاظمیفرد از راهاندازی آزمایشی سامانه «سمپ هوشمند» در سه استان خراسان جنوبی، قم و لرستان خبر داد. پروژهای که از سال ۱۴۰۱ آغاز شده و هدفش انتقال از دادرسی الکترونیکی به دادرسی هوشمند است؛ یعنی استفاده از ابزارهای نرمافزاری برای ارجاع پروندهها، پیشنهاد کارشناسی و تهیه خلاصههای قابل اتکا از محتوی پرونده.
کاظمیفرد تاکید کرد این سامانه جایگزین قاضی نیست. دستگاه، پیشنهاد رای صادر نمیکند؛ بلکه مستندات را تطبیق میدهد، خلاصههای تخصصی آماده میکند و به قاضی کمک میکند تا با سرعت و اتقان بیشتری تصمیم بگیرد. در عمل، سمپ هوشمند میخواهد مانند یک بانک دانش حقوقی عمل کند؛ دسترسی سریع به آرای وحدت رویه، نظریات مشورتی و سوابق مرتبط را برای قاضی مهیا کند تا تصمیمگیری مبنای محکمتری داشته باشد.
اما نکته حیاتی، حفاظت از دادهها و جلوگیری از سوءاستفاده است. وقتی گفتیم «سوخت هوش مصنوعی داده است»، یعنی هر گونه نفوذ، هک یا ورود اطلاعات نادرست میتواند نتایج را تغییر دهد؛ بنابراین آموزش قضات تنها مهارت کار با ابزار نیست، بلکه فهم چگونگی حفظ محرمانگی و اعتبار اطلاعات نیز باید در راس آموزشها قرار گیرد.
در نهایت، آنچه امروز شاهدیم یک گام به سوی چابکسازی دستگاه قضایی است: هم آموزش و بازآموزی نیروی انسانی؛ هم بهکارگیری سامانههایی که قاضی را توانمندتر میکنند. راه دراز است، اما شروعی جدی رخ داده است.
