امیدعلی مسعودی، رئیس دانشکده فرهنگ و ارتباطات دانشگاه سوره، در نخستین روز رویداد هماندیشی مرزبانی دیجیتال با طرح یک پرسش بنیادی سخنانش را آغاز کرد: در دنیایی که مرزهای جغرافیایی کمرنگ شدهاند، چه کسی از مرزهای فکری و فرهنگی پاسداری میکند؟ او با ارائه یافتههای پژوهشی تازهاش درباره پیامدهای فرهنگی و اجتماعی هوش مصنوعی در ایران، بر ضرورت حفظ تفکر خلاق، تقویت سیاستگذاری بومی و توسعه سازوکارهای مسئولانه در بهرهگیری از فناوریهای نوین تأکید کرد.
مرزبانی از درون خانه آغاز میشود
مسعودی مفهوم مرزبانی را از تعریف سنتی آن فراتر برد و گفت که در جهان امروز، دادهها و محتواهای دیجیتال بهطور مستمر از طریق رایانه، تلفن همراه و سایر ابزارهای متصل وارد زندگی افراد میشوند و بر تفکر، نگرش و رفتار آنان اثر میگذارند. به باور او، پدیدهای مانند هوش مصنوعی اکنون تا درون اتاقهای شخصی افراد نفوذ کرده و به همین دلیل مرزبانی باید از درون زیست فردی و اجتماعی آغاز شود؛ نه به معنای بستن درِ تبادل اندیشه، بلکه به معنای صیانت آگاهانه از هویت فکری و فرهنگی در برابر ورودیهای بدون تأمل.
او تأکید کرد که حضور گسترده نسل جوان در فضای بیمرز دیجیتال، یکی از مهمترین دغدغههای مرزبانی دیجیتال است؛ چرا که این نسل هم اثر میگذارد و هم اثر میپذیرد و شناخت پیامدهای این تعامل میتواند مسیر فکری و فرهنگی آینده کشور را تعیین کند.
هوش مصنوعی؛ مشاور باشد، نه جایگزین تفکر
رئیس دانشکده فرهنگ و ارتباطات دانشگاه سوره یکی از نگرانکنندهترین پیامدهای هوش مصنوعی را کاهش تفکر مستقل دانست. او هشدار داد که اگر جوانان تمام فعالیتهای نوشتاری، تحلیلی و فکری خود را به ماشین واگذار کنند، بهتدریج به آن وابسته شده و جامعه به سمت کمتفکری حرکت میکند. راهکار پیشنهادی او این است که هر متفکر باید ادعاهای علمی و فرهنگی خود را شخصاً صورتبندی کند و هوش مصنوعی را تنها در جایگاه یک مشاور برای تأمین سند، مدرک و تحلیل بهکار گیرد.
روششناسی پژوهش؛ دلفی با ۱۴ متخصص
این پژوهش با مشارکت ۱۴ صاحبنظر دارای تجربه در حوزه فضای مجازی و هوش مصنوعی، عمدتاً با پیشینه دانشگاهی یا تجربه طراحی الگوریتم و پلتفرم، و با روش دلفی انجام شده است. در این روش، دیدگاههای مشارکتکنندگان در چند مرحله جمعآوری، بازنگری و اصلاح شد تا در نهایت به ۱۸ پیشبینی کلیدی با سطح قابلقبولی از توافق دست یافته شود.
یافتههای کلیدی؛ از تغییر سبک زندگی تا استحکام هویت ملی
یافتههای این پژوهش تصویر پیچیدهای از تأثیر هوش مصنوعی بر جامعه ایرانی ارائه میدهد. ۷۵ درصد از صاحبنظران معتقدند هوش مصنوعی سبک زندگی ایرانیان را در حوزههایی مانند الگوی مصرف، نوع پوشش و شیوه تفکر تغییر میدهد و ۷۰ درصد بر تحول در زبان و سبکهای ارتباطی نسل جوان تأکید دارند. در حوزه سلامت، همین درصد از متخصصان بر تضعیف رابطه پزشک و بیمار در اثر گسترش خوددرمانی ماشینی هشدار میدهند.
در مقابل، حدود ۷۵ درصد از مشارکتکنندگان بر این باورند که هوش مصنوعی نمیتواند میهنپرستی ایرانیان را تضعیف کند و اکثریت قریببهاتفاق آنان نیز معتقدند این فناوری بهتنهایی قادر به ایجاد سکولاریسم یا تضعیف اخلاق دینی در جامعه ایرانی نیست. تنها حدود ۷.۵ درصد از متخصصان نگران تأثیر هوش مصنوعی بر انتخاب همسر و استحکام روابط خانوادگی بودند، هرچند مسعودی تأکید کرد که ورود همدمهای هوشمند در سالهای آینده میتواند این معادله را تغییر دهد.
مهاجرت مجازی؛ تهدید یا فرصت؟
یکی از جنبههای نوآورانه این پژوهش، تمایز میان مهاجرت فیزیکی و مهاجرت مجازی است. مسعودی توضیح داد که هوش مصنوعی الزاماً خروج فیزیکی نخبگان را تسریع نمیکند، اما میتواند زمینهای ایجاد کند که در آن فارغالتحصیلان برجسته در داخل ایران بمانند و برای شرکتهای خارجی کار کنند. این ظرفیت در صورت مدیریت درست میتواند به ابزاری برای حفظ سرمایه انسانی کشور تبدیل شود.
پیشنهاد محوری؛ تأسیس نهاد ملی تنظیمگر هوش مصنوعی
مسعودی در بخش سیاستی سخنانش خواستار ایجاد یک نهاد نظارتی ملی با حضور متخصصان اخلاق فناوری، نمایندگان جامعه مدنی و روحانیون شد تا مقررات توسعه و کاربرد هوش مصنوعی را متناسب با ارزشهای ایرانی-اسلامی تدوین کند. او تأکید کرد این نهاد نباید با رویکرد محدودسازی فعالیت کند، بلکه باید ضوابطی برای توسعه مسئولانه این فناوری طراحی نماید.
در کنار این، او بر ضرورت تأسیس مرکز ملی همسوسازی هوش مصنوعی با فرهنگ ایرانی تأکید کرد؛ نهادی که نقشآفرینی در توسعه مدلهای زبانی و فرهنگی بومی را بر عهده بگیرد. به باور او، زبان اصلیترین بستر فرهنگ است و بسیاری از ظرافتهای هویتی از دل آن بیرون میآید.
مسعودی سخنانش را با این جمعبندی به پایان رساند که مرزبانی دیجیتال در عصر هوش مصنوعی نه با انزوا، بلکه با ترکیبی از تفکر خلاق، سیاستگذاری مسئولانه، تنظیمگری ملی و تقویت پیوندهای اجتماعی محقق میشود و تنها در این صورت است که میتوان از ظرفیتهای این فناوری برای پیشرفت کشور بهره برد.
