مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی با بررسی فرصتها و تهدیدهای هوش مصنوعی برای زنان و خانواده، نسبت به پیامدهای احتمالی این فناوری در حوزههایی مانند اشتغال، عدالت جنسیتی، حریم خصوصی و خشونتهای مبتنی بر فناوری هشدار داده است. در مقابل، این گزارش ظرفیت هوش مصنوعی برای گسترش دسترسی زنان به آموزش و بهبود خدمات سلامت جسمی و روانی را نیز مورد توجه قرار داده است.
دفتر مطالعات فرهنگ و آموزش مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی با عنوان «حکمرانی هوش مصنوعی (۱۳): فرصتها و تهدیدهای هوش مصنوعی برای زنان و خانواده»، ابعاد مختلف تأثیر این فناوری بر زندگی زنان و ساختار خانواده را بررسی کرده است.
این گزارش با تمرکز بر سیاستگذاری و اخلاق هوش مصنوعی تأکید میکند که بیتوجهی به ابعاد جنسیتی این فناوری میتواند به بازتولید برخی کلیشهها، تشدید تبعیض و تضعیف جایگاه و کرامت زنان منجر شود.
سوگیری هوش مصنوعی میتواند تبعیض جنسیتی را تشدید کند
یکی از محورهای اصلی گزارش، خطر سوگیری دادهها و الگوریتمهای هوش مصنوعی است. سیستمهای مبتنی بر یادگیری عمیق برای آموزش به حجم زیادی از داده نیاز دارند و اگر دادههای مورد استفاده دارای سوگیری باشند، خروجی سیستم نیز میتواند همان تبعیضها را بازتولید کند.
در این گزارش تأکید شده است که کمبود یا نقص دادههای مربوط به زنان میتواند پیامدهای جدی برای عدالت جنسیتی داشته باشد. بنابراین، کیفیت و تنوع دادههای آموزشی یکی از عوامل مهم در جلوگیری از ایجاد یا تشدید تبعیض توسط سامانههای هوش مصنوعی محسوب میشود.
هوش مصنوعی کدام مشاغل زنان را تهدید میکند؟
خودکارسازی یکی دیگر از نگرانیهای مطرحشده در گزارش است. بر اساس این بررسی، برخی مشاغل خدماتی و اداری که سهم زنان در آنها بیشتر است، ممکن است تحت تأثیر توسعه ابزارهای هوش مصنوعی و خودکارسازی قرار بگیرند.
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس هشدار میدهد اگر سیاستهای مناسبی برای بازآموزی و ارتقای مهارت نیروی کار اجرا نشود، زنان شاغل در این حوزهها با خطر بیشتری برای از دست دادن موقعیتهای شغلی خود مواجه خواهند شد.
از این منظر، توسعه مهارتهای جدید و فراهمکردن امکان ورود زنان به مشاغل مرتبط با فناوری میتواند نقش مهمی در کاهش پیامدهای منفی اتوماسیون داشته باشد.
نگرانی درباره تأثیر هوش مصنوعی بر خانواده
در بخش دیگری از گزارش، تأثیر فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی بر محیط خانواده مورد توجه قرار گرفته است. نویسندگان گزارش معتقدند توسعه رباتها و چتباتهای جنسی، ضرورت تدوین سیاستهای مشخص برای مواجهه با پیامدهای اخلاقی و فرهنگی این فناوریها را افزایش میدهد.
در این چارچوب، گزارش بر ضرورت توجه به آثار استفاده از فناوریهای جدید در محیط خانواده و اتخاذ سیاستهایی برای مدیریت پیامدهای احتمالی آن تأکید دارد.
دیپفیک و افزایش خطر خشونت جنسیتی
گسترش ابزارهای تولید محتوای جعلی نیز از دیگر نگرانیهای مطرحشده در این گزارش است. فناوری دیپفیک میتواند امکان ساخت تصاویر و ویدیوهای جعلی از افراد را با دقت بالایی فراهم کند و در صورت سوءاستفاده، به ابزاری برای آزار، تهدید و خشونت مبتنی بر فناوری تبدیل شود.
گزارش همچنین هشدار میدهد ترکیب فناوری جعل عمیق با سایر ابزارهای تولید محتوای مصنوعی میتواند ابعاد جدیدی از خشونت جنسیتی را ایجاد کند. چنین محتوایی ممکن است بدون رضایت افراد تولید و منتشر شود و پیامدهای اجتماعی و روانی قابلتوجهی برای قربانیان داشته باشد.
در بخش دیگری از گزارش نیز استفاده گسترده از دیپفیک و آواتارهای هوش مصنوعی از منظر تأثیر احتمالی بر هویت جنسیتی، بهویژه در میان دختران، مورد توجه قرار گرفته است.
هوش مصنوعی میتواند دسترسی زنان به آموزش و سلامت را افزایش دهد
مرکز پژوهشهای مجلس در کنار تهدیدها، ظرفیتهای مثبت هوش مصنوعی را نیز بررسی کرده است. یکی از مهمترین فرصتهای مطرحشده، افزایش دسترسی زنان به آموزش باکیفیت است.
ابزارهای هوش مصنوعی میتوانند امکان دسترسی سریعتر به محتوای آموزشی، آموزش شخصیسازیشده و خدمات یادگیری را فراهم کنند. همچنین در حوزه سلامت، چتباتهای تخصصی و سایر ابزارهای هوشمند میتوانند به زنان در دریافت اطلاعات و خدمات مرتبط با سلامت جسمی و روانی کمک کنند.
بنابراین، از نگاه گزارش، هوش مصنوعی صرفاً یک تهدید نیست و در صورت سیاستگذاری صحیح میتواند به افزایش فرصتهای آموزشی و بهبود دسترسی زنان به برخی خدمات سلامت نیز کمک کند.
پیشنهادهای مرکز پژوهشهای مجلس برای کاهش آسیبها
برای مدیریت پیامدهای منفی هوش مصنوعی، در این گزارش مجموعهای از راهکارها پیشنهاد شده است. افزایش سواد هوش مصنوعی، نظارت دقیق بر دادهها، جلوگیری از ورود سوگیری به دادههای آموزشی و ممیزی سیستمهای هوش مصنوعی برای شناسایی خروجیهای تبعیضآمیز، از جمله این پیشنهادها هستند.
همچنین بر ایجاد ساختارهایی برای توجه بیشتر به ابعاد اخلاقی توسعه هوش مصنوعی تأکید شده است. در این چارچوب، استفاده از ظرفیت دیدگاههای زنان در فرآیند سیاستگذاری اخلاقی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
در مجموع، گزارش مرکز پژوهشهای مجلس بر این دیدگاه استوار است که مواجهه با پیامدهای جنسیتی هوش مصنوعی به سیاستگذاری فعال و آیندهنگر نیاز دارد؛ بهگونهای که ضمن کاهش خطرهایی مانند تبعیض الگوریتمی، تهدیدهای شغلی و خشونتهای مبتنی بر فناوری، از ظرفیت هوش مصنوعی برای توانمندسازی زنان، توسعه آموزش و بهبود خدمات سلامت نیز استفاده شود.
