پژوهشگران حوزه نجوم هشدار دادهاند که افزایش بیرویه تعداد ماهوارهها در مدار زمین، میتواند آینده رصدهای نجومی را با بحرانی جدی مواجه کند. بر اساس نتایج یک مطالعه جدید، اگر تعداد ماهوارههای فعال به بیش از ۱۰۰ هزار برسد، آلودگی نوری و رد ماهوارهها در تصاویر تلسکوپها به اندازهای افزایش خواهد یافت که بخش بزرگی از رصدهای علمی از سطح زمین عملاً غیرممکن میشود.
هشدار رصدخانه جنوبی اروپا درباره آینده نجوم
این پژوهش توسط اخترشناسان رصدخانه جنوبی اروپا (ESO) انجام شده است. محققان در این مطالعه سناریوهای مختلف افزایش تعداد ماهوارهها را بررسی کردهاند و نسبت به پیامدهای اجرای پروژههای عظیم فضایی، از جمله طرح ایجاد یک میلیون مرکز داده مداری اسپیسایکس و همچنین پروژه استقرار دهها هزار آینه بازتابدهنده نور خورشید توسط شرکت Reflect Orbital، هشدار دادهاند.
به گفته الیویه انو، مدیر عملیات ESO و نویسنده اصلی این تحقیق، در صورت تحقق چنین پروژههایی ممکن است دادههای دریافتی از تلسکوپهای زمینی بهشدت آسیب ببینند و حتی ادامه فعالیت بسیاری از آنها توجیه علمی خود را از دست بدهد.
ماهوارهها چگونه رصدهای نجومی را مختل میکنند؟
دانشمندان توضیح میدهند که ماهوارهها از دو مسیر اصلی بر کیفیت مشاهدات نجومی تأثیر میگذارند.
نخست، بازتاب نور خورشید از سطح ماهوارهها باعث افزایش روشنایی آسمان شب و ایجاد آلودگی نوری میشود. دوم، عبور ماهوارهها از میدان دید تلسکوپها، رگههای نوری در تصاویر ایجاد میکند که میتواند دادههای علمی را مخدوش کند.
بر اساس مدلسازیهای انجامشده، اگر ماهوارهها حتی اندکی درخشانتر از حد استاندارد باشند، مدتزمان نوردهی تلسکوپها بهطور مستقیم افزایش پیدا میکند. به عنوان مثال، افزایش ۱۰ درصدی آلودگی نوری، نیاز به ۱۰ درصد زمان نوردهی بیشتر را به همراه دارد و در نتیجه هزینه و زمان انجام پروژههای علمی نیز افزایش مییابد.
اتحادیه بینالمللی نجوم نیز پیشتر اعلام کرده بود که افزایش بیش از ۱۰ درصدی روشنایی آسمان نسبت به شرایط طبیعی، میتواند آثار مخربی بر پژوهشهای نجومی داشته باشد.
پروژه Reflect Orbital؛ تهدیدی بزرگتر برای آسمان شب
یکی از نگرانیهای اصلی جامعه علمی به پروژه شرکت آمریکایی Reflect Orbital مربوط میشود. این شرکت قصد دارد شبکهای متشکل از ۵۰ هزار آینه مداری را برای بازتاب نور خورشید به نقاط مختلف زمین ایجاد کند.
هدف از این طرح، تأمین نور برای نیروگاههای خورشیدی در شب و روشن کردن مناطق بحرانزده یا آسیبدیده از بلایای طبیعی عنوان شده است. نخستین نمونه آزمایشی این آینهها قرار است در صورت دریافت مجوز، در ادامه سال جاری به فضا پرتاب شود.
بر اساس محاسبات پژوهشگران، هر یک از این آینهها در مناطق تحت تابش، میتواند حتی از ماه کامل نیز درخشانتر دیده شود. حتی خارج از محدوده تابش مستقیم نیز روشنایی آنها از سیاره زهره، که پس از ماه درخشانترین جرم آسمان شب است، بیشتر خواهد بود.
دانشمندان هشدار میدهند که در صورت استقرار کامل این منظومه، در هر نقطه از زمین صدها یا حتی هزاران جرم بسیار درخشان بهطور همزمان در آسمان قابل مشاهده خواهند بود و روشنایی آسمان شب ممکن است تا ۳۰۰ درصد افزایش یابد.
اسپیسایکس و نگرانی از یک میلیون ماهواره جدید
در کنار پروژه Reflect Orbital، طرح اسپیسایکس برای ایجاد یک میلیون مرکز داده مداری نیز نگرانیهای گستردهای ایجاد کرده است. اگرچه انتظار میرود این ماهوارهها نسبت به آینههای فضایی روشنایی کمتری داشته باشند، اما تعداد بسیار زیاد آنها میتواند رد ماهوارهها را تقریباً در تمام تصاویر ثبتشده توسط تلسکوپهای زمینی اجتنابناپذیر کند.
این موضوع بهویژه برای رصدخانههای میدان دید گسترده، از جمله رصدخانه ورا روبین در شیلی که بهتازگی پروژه ۱۰ ساله نقشهبرداری از آسمان جنوبی را آغاز کرده، اهمیت ویژهای دارد.
اعتراض جامعه علمی به پروژههای جدید فضایی
در حال حاضر حدود ۱۴ هزار ماهواره در مدار زمین فعال هستند، اما دانشمندان معتقدند عبور از مرز ۱۰۰ هزار ماهواره میتواند آسیبهای جبرانناپذیری به علم نجوم وارد کند.
به همین دلیل، رصدخانه جنوبی اروپا به همراه صدها مؤسسه و مرکز علمی دیگر در سراسر جهان نسبت به درخواستهای اسپیسایکس و Reflect Orbital اعتراض کردهاند. کارشناسان معتقدند توسعه زیرساختهای فضایی باید با حفظ منافع علمی و جلوگیری از تخریب آسمان شب همراه باشد؛ چراکه آسمان، میراث مشترک همه انسانها و یکی از مهمترین ابزارهای مطالعه جهان محسوب میشود.