صفحه روشن است، دسته در دست؛ اما بازی آغاز نمیشود. پیامِ همیشه تکراری روی صفحه مینشیند: «اتصال برقرار نشد». همین یک جمله کافی است تا ساعتها انتظار و هزینه به هوا برود.
این تصویر برای شمار زیادی از گیمرهای ایرانی این روزها آشناست. نه فقط گیمرهای حرفهای؛ حتی کسانی که کنسول را برای آرامش و فراغت گرفتهاند با دیوار لایسنس و نیاز به اعتبارسنجی آنلاین روبهرو شدهاند. پول دادهایم، دستگاه را خریدهایم، اما شانس اجرای بازی—حتی در حالت تکنفره—را از دست دادهایم.
محمدحسین میگوید: «وقتی همه چیز سخت میشود، چند ساعت بازی مثل نفس کشیدن است. اما قطع و ناپایداری اینترنت پناهگاه ما را هم ربوده. مسئله فقط بازی آنلاین نیست؛ کنسول برای تایید لایسنس باید به سرور متصل شود؛ وقتی این اتفاق نمیافتد، حق استفاده از محتوایی که خریدهایم عملاً سلب میشود.»
این وابستگی فزاینده به اتصال، حاصل حرکت بازار به سمت محتوای دیجیتال و کنسولهایی است که دیسک فیزیکی را حذف میکنند. فراز، گیمر و تولیدکننده محتوا، وضعیت را ساده و تلخ توصیف میکند: «بسیاری از کنسولها مثل ایکسباکس سری اس اصلاً دیسکخور نیستند و اجرای بازی به اینترنت نیاز دارد. حتی پلیاستیشن ۵ هم در اولین راهاندازی اینترنت میخواهد. نتیجه؟ دستگاههای چند ده میلیونی که روی میز خاک میخورند.»
اعداد خام هم داستان را تکمیل میکنند: جامعه گیمرهای ایران طبق آخرین برآوردها حدود ۳۴ میلیون نفر است؛ گروهی که هم برای تفریح و هم برای کسب درآمد وارد بازی میشوند. برای بعضی از آنها اتکا به سرویسهای اشتراکی مثل گیمپس، راهی مقرونبهصرفه برای تجربه بازیهای متعدد بوده، اما همین اشتراکها در دوران قطعی یا نوسان اینترنت به کالایی بیاستفاده تبدیل شدهاند.
مرجان، که از سرویسهای اشتراکی استفاده میکند، درباره خسارت اقتصادی این اختلالها میگوید: «من ایکسباکس سری اس دارم و همه بازیها دیجیتال هستند. گیمپس در این شرایط با نرخ ارز و افزایش قیمت دستخالی شده. الان حتی برای ارزانترین حالت باید حدود ۵۰۰ هزار تومان پرداخت کرد. در دوره قطعی، حدود ۲۰ روز از اشتراک ما سوخت؛ بازیهایی که قبلاً دانلود شده بودند هم، اگر نیاز به احراز هویت داشتند، غیرقابل اجرا شدند.»
بعضی محدودیتها نیز ریشه در تحریمها و چالشهای بینالمللی دارد. زینب میگوید: «کاربران ایکسباکس حتی پیش از قطعیها با محدودیتهای بیشتر روبهرو بودند؛ بعد از جنگ ۱۲ روزه، عملاً بخش اعظم کاربران بدون DNSهای پولی قادر به استفاده نبودند. وقتی اینترنت کامل قطع شد، DNSها هم بیمعنی شدند.»
اینترنتِ امروز، برای گیمینگ متزلزل است. علی، که به راهحلهای ارزانقیمت مثل اکانتهای ظرفیتی تکیه میکند، میگوید: «اکانتهای ظرفیت سوم به خاطر قیمت مناسب محبوباند، اما اساساً برای اجرا به اتصال دائم نیاز دارند. در این شرایط، از هر ده تلاش شاید یکی موفق شود؛ بقیه شبیه شوخیاند.»
فکرش را بکنید: استریمرها و تولیدکنندگان محتوا که درآمدشان وابسته به پخش زنده و تعامل با مخاطب است، ناگهان با کاهش کیفیت سرویس و قطعهای مکرر روبهرو میشوند. پخشکنندههایی که روی تبلیغات، اسپانسرها یا حمایت مالی تکیه دارند، امروز شاهد از بین رفتن بخشی از درآمد و اعتبار خود هستند. خسارت، هم اقتصادی است و هم روانی؛ اضطراب، از دست رفتن مخاطب و بیثباتی درآمد، ترکیبی آزاردهنده برای فعالان این حوزه ساخته است.
در سطح جهانی اما صنعت گیم رشد را ادامه داده است. آمارها نشان میدهد میانگین درآمد گیمرهای حرفهای در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۱۰ هزار دلار بوده و در سال ۲۰۲۵ به ۱۳۸ هزار دلار رسیده—افزایشی نزدیک به ۲۵ درصد. این ارقام برای ایران هم نویدبخشاند، اما تحققشان منوط به زیرساختهایی است که اجازه رقابت و درآمدزایی پایدار را بدهند.
مسیر پیشرو و راهکارهای قابل توجه
چه باید کرد؟ پرسشی ساده و در عین حال پیچیده. برخی راهکارها فنیاند: تقویت زیرساخت، قراردادهای بهتر با ارائهدهندگان اینترنت و مدیریت سیاستهای مسیریابی و DNS. برخی دیگر بیشتر به بازار مربوط میشوند: تولید محتوای آفلاین بیشتر، مدلهای فروش که نیاز به احراز هویت مداوم ندارند و فراهمسازی گزینههای فیزیکی یا آفلاین برای بازارهایی با قابلیت اتصال محدود.
سیاستگذاران و شرکتها هم نقش دارند. شرکتهای سازنده کنسول میتوانند برای مناطقی با دسترسی ناپایدار، سازوکارهایی پیشبینی کنند؛ بهعنوان مثال مودهای آفلاین قابل اعتمادتر یا سیستمهایی که پس از یک اتصال اولیه، امکان استفاده آفلاین طولانیمدت را بگذارند. بازار ایران نیز میتواند با توسعه سرویسهای محلی و راهحلهای پرداخت داخلی، بخشی از مشکل را کم کند.
اما فراتر از راهکارهای فنی، یک سوال اخلاقی و اجتماعی هم هست: آیا مصرفکننده باید هزینه بیثباتی زیرساخت را بپردازد؟ وقتی کاربر برای تجربهای که خریده هزینه کرده، اما به دلیل سیاستها یا مشکلات شبکه نمیتواند از آن بهره ببرد، این بیعدالتی آشکار است. شاید وقت آن باشد که بحث حقوق مصرفکننده دیجیتال در کشور جدیتر دنبال شود.
گیمر در ایران امروز، تنها دنبال یک چیز است: امکان دسترسی پایدار به تجربهای که پولش را داده. اگر زیرساخت و سیاستها با واقعیتهای روز تطابق نداشته باشند، سرمایههای فردی و جمعی—از پول گرفته تا وقت و سلامت روان—به سادگی دود میشوند و میروند.
