افشاگری اخیر درباره نشاندادن موقعیت جغرافیایی حسابهای شناختهشده در شبکه اجتماعی X (توییتر سابق) بحث گستردهای در فضای مجازی ایران به راه انداخت. این رخداد که با هشتگ #لوکیشن_گیت شناخته شد، نشان داد شماری از چهرههای سیاسی، رسانهای و فعالان اجتماعی که از فیلترینگ و محدودیتهای اینترنتی حمایت کردهاند، خود از طریق «اینترنت سفید» به پلتفرم متصل میشدهاند.
چطور ماجرا آغاز شد و چه اطلاعاتی فاش شد
در آبان ۱۴۰۴، شبکه اجتماعی X قابلیتی به نام About this account را فعال کرد که اطلاعاتی سطحی درباره محل فعالیت حساب را نشان میداد؛ از جمله کشور یا منطقه، تاریخ عضویت و منبع نصب اپلیکیشن. این پنجره اطلاعاتی قرار نبود موقعیت دقیق شهری یا لحظهای را افشا کند، اما تفاوت میان نمایش مکان با یا بدون هشدار استفاده از VPN باعث شد کاربران متوجه شوند وقتی مکان حساب «Iran» نمایش داده میشود و هیچ اشارهای به VPN نیست، آن حساب احتمالاً از طریق خط سفید یا اینترنت بدون فیلتر متصل بوده است.
راهاندازی این قابلیت که از 21 نوامبر 2025 (سی آبان) بهصورت تدریجی انجام شد، همراه با مکانیزم تشخیص استفاده از پروکسی و VPN بود. سیستم X میتواند نشان دهد آیا اتصال از طریق پروکسی مخفی شده یا از IP مربوط به یک کشور مشخص آمده است. این مشخصات فنی، زمینه را برای افشای ناخواسته مراودات کاربران و ناظران عمومی فراهم کرد.
موجهای واکنش و تقسیمبندی جریانها
واکنشها در توییتر ایران را میتوان در چند جریان اصلی دستهبندی کرد. اولین و پرشمارترین گروه، منتقدان فیلترینگ و اپوزیسیون بودند که با شعارهایی مانند «یا همه خطهای سفید قطع شود یا فیلترینگ برای همه برداشته شود» خواستار تساوی دسترسی شدند. آنها بسیاری از حسابهایی که به «Iran» بدون هشدارد VPN متصل بودند، آنفالو و بلاک کردند.
در مقابل، گروهی از کاربران حامی نظام و نیروهای ارزشی وجود داشتند که استفاده از خط سفید را برای «نیروهای جبهه مجازی» ضروری میدانستند و از افراد متهم به ریاکاری دفاع کردند. جریان سومی متشکل از تحلیلگران فنی و فعالان شفافسازی بود که با توضیحات فنی نشان دادند نمایش Iran بدون هشدار تقریباً به معنای اتصال مستقیم با IP ایرانی و احتمالاً دسترسی از مسیرهای فاقد فیلترینگ است.
جریان چهارم شامل اصلاحطلبان و چهرههای میانهرو بود که بعضیها استفاده از اینترنت سفید را به دولتهای پیشین نسبت دادند، برخی تکذیب کردند و برخی نیز لوکیشنشان را به West Asia تغییر دادند تا از پیامدهای اجتماعی و سیاسی دور بمانند. این تغییرات نمایانگر پیچیدگیهای سیاسی و رسانهای ماجرا بود.
پیشینه اینترنت سفید و نقش آن در دسترسی
اینترنت سفید سابقهای چندساله دارد. از دوره دولت دوم حسن روحانی، در واکنش به درخواستهایی از سوی رسانهها و نهادهای پژوهشی، دسترسیهایی به برخی روزنامهنگاران، استادان دانشگاه، پژوهشگران و مسئولان داده شد تا بتوانند بدون محدودیت پژوهش و گزارش انجام دهند. در سالهای بعد فهرست دارندگان این دسترسی تغییراتی داشت و موضوع دسترسی طبقاتی به اینترنت همچنان مورد بحث جامعه مدنی بوده است.
- اینترنت سفید: دسترسی بدون فیلتر که اغلب به گروههای منتخب داده میشود.
- خط سفید: اصطلاح عوامانه برای اتصال سازمانی یا دولتی به اینترنت بدون فیلتر.
- VPN/پروکسی: ابزارهای مخفیسازی موقعیت که برخی سیستمها قادر به تشخیص الگوهای استفاده از آنها هستند.
آسیبپذیریها و پیامدهای رسانهای
ماجرای لوکیشن گیت نشان داد یک تغییر فنی ساده میتواند به یک چالش سیاسی-رسانهای تبدیل شود. ضربه اصلی متوجه گروههایی شد که از فیلترینگ دفاع کرده اما خود از مزایای دسترسی بدون فیلتر بهرهمند بودهاند؛ این همخوانینداشتن میان اظهارنظر و عمل، از سوی کاربران به ریاکاری و رانت تعبیر شد. از سوی دیگر، خبرنگاران که اغلب بهعنوان قربانیان قابل مشاهده معرفی شدند، زیر فشار حملات اجتماعی قرار گرفتند، در حالی که نهادهای پرقدرتتر با دسترسیهای وسیعتر کمتر در معرض تیررس عمومی قرار گرفتند.
این رخداد پرسشهایی درباره شفافیت، پاسخگویی و توزیع عادلانه دسترسی به اینترنت مطرح کرد: آیا باید معیارهای اعطای اینترنت بدون فیلتر اعلام عمومی شود؟ چگونه میتوان از سوءاستفادههای احتمالی جلوگیری کرد؟ و سرانجام، چه جایگاهی برای حفظ حریم خصوصی کاربران وجود دارد وقتی پلتفرمها اطلاعات سطحی موقعیت را منتشر میکنند؟
نمونهها و نکات فنی کوتاه
کارشناسان شبکه تأکید کردند که سه علامت میتواند نشاندهنده استفاده از خط سفید باشد: نمایش کشور بدون هشدار VPN، نوع منبع نصب اپلیکیشن که به مناطق خاص مربوط میشود، و الگوهای ترافیک که با پروفایلهای معمول کاربران خانگی تفاوت دارد. با این حال، تشخیص قطعی همیشه ساده نیست و نیازمند تحلیلهای فنی دقیقتر است.
در کوتاهمدت، انتظار میرود هشتگ #لوکیشن_گیت و بحثهای مرتبط با اینترنت سفید همچنان ادامه داشته باشد و ممکن است به بخشی از مناقشههای رسانهای سال ۱۴۰۴ تبدیل شود. درازمدت اما این تجربه میتواند مشوق بازنگری در سیاستهای شفافیت پلتفرمها و راهکارهای مدیریت دسترسی به اینترنت باشد.
