شمارش معکوس برای اعزام یکی از پیشرفتهترین ماهوارههای سنجشی ایران آغاز شده است. ماهواره «طلوع 3» که با نام تجاری «پایا» نیز شناخته میشود، نمادی از بلوغ فنی صنایع الکترونیک ایران است و وعده میدهد تصویربرداری دقیقتری از سطح زمین برای نیازهای کشاورزی، مدیریت بحران و نقشهبرداری فراهم کند.
طلوع 3 چه تفاوتی با نسلهای پیشین دارد؟
ماهواره پایا یا طلوع 3 به سفارش سازمان فضایی ایران و با تلاش صنایع الکترونیک ایران (صاایران) ساخته شده است. این ماهواره که از مرحله آزمایشگاهی عبور کرده و به نمونه عملیاتی رسیده، حدود ۱۵۰ کیلوگرم وزن دارد و قرار است در مدار لئو در ارتفاع تقریبی ۵۰۰ کیلومتری زمین مستقر شود. طلوع 3 را میتوان سنگینوزنترین ماهواره سنجشی بومی دانست که قابلیتهای تصویربرداری تجاری را ارائه میدهد.
قابلیتهای تصویربرداری و فنی
ویژگی شاخص طلوع 3 دقت تصویربرداری آن است. این ماهواره دو نوع تصویربرداری ارائه میدهد که هر کدام کاربرد مشخصی دارند:
- تصویربرداری تکطیفی (سیاه و سفید) با دقت پنج متر
- تصویربرداری چندطیفی (رنگی) با دقت ده متر
این ارقام جهشی مهم نسبت به نسلهای قبلی نشان میدهند و ایران را به جمع کشورهایی میرسانند که تصاویر ماهوارهای با دقت تجاری تولید میکنند. بهعلاوه، یکی از نقاط قوت فنی طلوع 3 استفاده از سامانههای پیشرانش فضایی بومی است که امکان انجام مانورهای مداری برای اصلاح مدار یا هدفگیری مناطق مشخص را فراهم میکند. چنین نقشی هم عمر عملیاتی را افزایش میدهد و هم دقت نشانهروی را تضمین میکند.
بومیسازی و زیرسامانهها
بیش از هشتاد درصد تجهیزات و زیرسامانههای طلوع 3 شامل حسگرها، ادوات الکترونیکی و سامانههای پیشرانش در داخل کشور توسعه یافتهاند. این میزان بومیسازی به معنای کاهش وابستگی به قطعات خارجی و افزایش قابلیت نگهداری و ارتقای ماهواره در طول عمر عملیاتی است. ترکیب سختافزار بومی و طراحی مدولار، امکان ارتقاء مأموریتهای آینده را تسهیل میکند.
کاربردهای عملیاتی؛ از مزرعه تا بحران
تصاویر طلوع 3 تنها بهعنوان یک دستاورد فنی مطرح نیستند، بلکه منبع اطلاعاتی مهمی برای تصمیمگیری ملی خواهند بود. برخی کاربردهای کلیدی عبارتاند از:
- کشاورزی دقیق: برآورد سطح زیرکشت، پایش سلامت گیاهان و برنامهریزی کشت برای محصولات استراتژیک مانند گندم و برنج.
- مدیریت منابع آب: رصد تالابها، دریاچهها و پایش تغییرات منابع آبی و خشکسالی.
- مدیریت بحران: ارسال سریع تصاویر از مناطق سیلزده، زلزلهزده یا آتشسوزی برای پشتیبانی از عملیات امدادرسانی.
- نقشهبرداری و شهرسازی: بهروزرسانی نقشههای شهری، توپوگرافی و پایش تغییرات کاربری زمین.
خاطرهای از مسیر توسعه: طلوع 1 تا طلوع 4
برای درک اندازه پیشرفت، نگاهی کوتاه به تاریخچه پروژه طلوع مفید است. پروژه از اوایل دهه نود شمسی آغاز شد و طلوع 1 با هدف تصویربرداری با دقت ۲۵ متر طراحی شد. طلوع 1 در مرداد ۱۳۹۶ با ماهوارهبر سیمرغ پرتاب شد اما به مدار نرسید؛ تجربهای که هزینهزا اما آموزنده بود و مسیر توسعه زیرساختها را هموار کرد. با گذر زمان و درس گرفتن از آن تجربه، تیمهای فنی در صاایران موفق شدند فاصله تا هدف را کم کنند و امروز طلوع 3 با دقت ۵ متر به ثمر نشسته است.
در عین حال، برنامههای آینده شامل طراحی و ساخت طلوع 4 است که انتظار میرود دقت تصویربرداری بهتر و امکانات مخابراتی و کنترلی پیشرفتهتری داشته باشد. چنین پیشرویهایی نشاندهنده یک برنامه توسعه منظم در سند ملی فضایی است.
آینده ترکیب اپتیک و رادار؛ آیا طلوع به SAR مجهز میشود؟
یکی از بحثهای مهم پیرامون خانواده پایا امکان تجهیز پلتفرم به رادار دهانه مصنوعی یا SAR است. برخلاف دوربینهای اپتیکی که متکی به نور خورشید و آسمان صافاند، رادار SAR با ارسال و دریافت امواج رادیویی میتواند در شب، زیر ابر و حتی در شرایط نامساعد جوی تصویر تولید کند. پلتفرم مدولار طلوع و توسعه نسلهای بعدی مانند طلوع 4 پتانسیل حمل محمولههای راداری را دارند و ترکیب اپتیکی و راداری توان نظارتی کشور را تکمیل خواهد کرد.
پژوهشکده مکانیک پژوهشگاه فضایی ایران نیز در سالهای گذشته نمونههای هواپایه SAR را توسعه داده که نشان میدهد مسیر عملیاتی شدن چنین سامانههایی وجود دارد و تجربههای آزمایشی مثبتی کسب شده است.
چشمانداز ملی و جمعبندی راهبردی
قرارگیری طلوع 3 در کنار ماهوارههای دیگری مانند ظفر 2 و کوثر میتواند حلقه مفقوده دادههای مکانی کشور را پر کند. پرتاب این ماهواره سنگین، گامی بلند در راستای اهداف سند فضایی کشور و حرکت به سوی منظومههای ماهوارهای ملی است. از منظر رقابتی، اهمیت طلوع 3 در ترکیب دقت تصویربرداری تجاری، بومیسازی زیرسامانهها و قابلیت مانورمداری است؛ ویژگیهایی که آن را از بسیاری از نمونههای پیشین متمایز میکند و کارکردهای عملیاتی متنوعی را برای دولت، بخش خصوصی و پژوهش به همراه خواهد داشت.
