ماهواره کوثر که تازه در مدار ۵۰۰ کیلومتری زمین قرار گرفته، این روزها توجه متخصصان و ناظران فضای کشور را جلب کرده است. گزارشهای فنی اولیه از محل پرتاب و دادههای دریافتی نشان میدهد که پروژه با موفقیتهای مهمی روبهرو شده؛ اما هنوز گامهای حساسی برای تثبیت کامل مأموریت و بهرهبرداری از دادهها باقی مانده است.
روند فنی پرتاب و تأیید جدایش
طبق توضیحات حسین شهرابی، مدیرعامل شرکت دانشبنیان امید فضا و سازنده ماهواره کوثر، عملیات پرتاب در سایت روسیه بهطور کامل و مطابق برنامه انجام شد. در زمان پرتاب، تیم فنی بهصورت لحظهای دادههای تلهمتری موشک را مشاهده میکرد. این تلهمتریها نشاندهنده تغییر وضعیت پس از جدایش و عملکرد درست زیرسامانهها بودند.
شواهد نشان میداد درب محفظه حمل ماهواره با موفقیت باز شده و حسگرهای خروج ماهواره عملکرد مورد انتظار را ثبت کردند. مهمتر اینکه تا این مرحله هیچگونه اختلال جدی در روند پرتاب گزارش نشده و همه شاخصها همسو با اهداف طراحی پیش رفتهاند.
اولویتهای تستهای مداری: از ارتباطات تا کنترل وضعیت
پس از جدایش، تیم سازنده فهرستی از تستهای زیرسامانهای را در دستور کار قرار داده است. مهمترین اولویتها عبارتند از:
- برقراری ارتباط دوطرفه با ماهواره: ارسال فرامین و دریافت دادهها برای ارزیابی سلامت کلی سامانه.
- پایداری توان: بررسی عملکرد باتریها و پنلهای خورشیدی در حالتهای مختلف عملیاتی و مدیریت توان (power budget).
- کنترل جهتگیری و وضعیت (ADCS): تثبیت آسنش (attitude) و هدایت پنلها به سمت زمین برای تصویربرداری و تولید انرژی بهینه.
- آزمونهای کاربردی مأموریت، شامل تصویربرداری مأموری و سرویسهای اینترنت اشیاء (IoT).
شهرابی توضیح داد که گام اول برای همه اینها، تثبیت ارتباطات است؛ بدون یک لینک قابل اعتماد، ارسال فرمان یا دریافت دادههای حسگرها ممکن نخواهد بود. سپس بررسی تراز انرژی انجام میشود تا مشخص شود آیا توان کافی برای ورود به حالتهای عملیاتی و انجام مأموریت تصویربرداری وجود دارد یا خیر.
در حوزه اینترنت اشیاء، حساسیت جهتگیری نسبت به تصویربرداری کمتر است؛ یعنی حتی اگر جهتگیری کامل نباشد، امکان انجام برخی از وظایف عملیاتی وجود دارد، هرچند جهتگیری دقیق کیفیت و کارآیی مأموریت را بهبود میبخشد.
مهار چرخشهای ناخواسته و شروع تثبیت آسنش
یکی از چالشهای رایج پس از جدایش از پرتابگر، چرخشهای ناخواستهای است که میتواند موجب سرگردانی ماهواره شود و مانع از برقراری جهتگیری مطلوب گردد. شهرابی خبر داده که تیم فنی موفق به کاهش این چرخشها به سطحی کمتر از حد طراحی شده شده است؛ دستاوردی که گام اول برای ورود به مرحله کنترل دقیق وضعیت به شمار میآید.
تثبیت اولیه آسنش به معنای آغاز فرایند تنظیم زاویه پنلهای خورشیدی، فعالسازی سنسورها و آمادهسازی سیستمهای تصویربرداری است. این فرایندها معمولاً شامل استفاده از ژیروسکوپها، سنسورهای خورشیدی و مغناطیسسنجها و اجرای الگوریتمهای کنترلی است که در سامانه تعیین و کنترل وضعیت (ADCS) پیادهسازی شدهاند.
مقایسه با تجربه کوثر 1 و بهبودها
در مقایسه با تجربه پیشین پروژه کوثر 1، دو چالش اصلی بار دیگر مورد اشاره قرار گرفت: کیفیت ایستگاههای زمینی و وابستگی شدید پایداری توان به جهتگیری ماهواره. در ماموریت نخست، به دلیل نداشتن ایستگاه زمینی اختصاصی و استفاده از دسترسیهایی با مشخصات محدود، مشکلات ارتباطی و جمعآوری دادهها وجود داشت.
اینبار اما شهرابی از بهبود قابل توجهی در این دو حوزه خبر داد: ارتباطات زمینی اکنون بهتر و متنوعتر شده و بهواسطه همکاری با چند ایستگاه، حجم دادههای دریافتی در هفته اول پس از پرتاب، به اندازه کل دادههای دریافتی در ماهها برای پروژههای قبلی گزارش شده است. همچنین طراحیهای مدیریت توان بهبود یافته تا وابستگی مستقیم به جهتگیری را کاهش دهد و ریسک خاموشی کامل ماهواره کمینه شود.
تمجید تیم روس و نقش جوانان ایرانی
یکی از نکات جالب حضور در سایت پرتاب، تحسین طرف روسی از میانگین سنی پایین تیم فنی ایرانی بود. شهرابی گفت اعضای تیم پرتابکننده روسی از توانایی تیم جوان ایرانی در طراحی، ساخت و نظارت بر فرآیند پرتاب ابراز شگفتی و علاقه کردند. تیم پنجنفره امید فضا برای نظارت بر عملیات در محل حضور داشت و تعامل سازندهای با همتایان روسی برقرار شد.
پیشبینی عمر مداری و مأموریتها
طبق طراحیهای انجام شده، عمر عملیاتی ماهواره کوثر در مدار حدود دو سال پیشبینی شده است. البته شهرابی افزود که در صورت عملکرد مطلوب باتریها و مدیریت صحیح توان، احتمال افزایش این بازه زمانی وجود دارد. مأموریت اصلی شامل تصویربرداری و ارائه خدمات اینترنت اشیاء است که میتواند برای کاربردهای متنوعی از نظارت محیطی تا جمعآوری دادههای شهری و صنعتی مفید باشد.
مسائل سازمانی و ضرورت پوشش ریسک سرمایهگذاری
شهرابی علاوه بر مسائل فنی، به چالشهای سازمانی و حقوقی اشاره کرد و از دولت و نهادهای مرتبط خواست تکالیف قانونی خود را در برنامه هفتم توسعه عملیاتی کنند. بر اساس اسناد بالادستی، قانونگذار وظایف مشخصی برای معاونت علمی، سازمان فضایی و نهادهای دیگر در حمایت از سرمایهگذاری بخش خصوصی تعیین کرده است؛ بهویژه در زمینه پوشش ریسکهای فناوری که برای شکلگیری یک زیستبوم فضایی پویا حیاتی است.
او تاکید کرد موفقیتهای فنی تنها نوک کوه یخ است و بدون فراهم شدن سازوکارهای اجرایی برای حمایت از بخش خصوصی، توسعه زیرساختها و ادامه مأموریتها با موانع جدی روبهرو خواهد شد. شهرابی نمونههایی از چرخه معیوب برخورد با قوانین حمایتی را ذکر کرد: قبل از پرتاب موضوع پوشش ریسک را طرح میکنند اما بهدلیل جوّ هیجان، یا مخالفت با ذکر احتمال شکست، بحث رها میشود؛ و بعد از موفقیت نیز میگویند نیازی نیست و از پیگیری بازمیمانند.
چشمانداز و نکات برجسته تکنیکی
از منظر فنی، دستاوردهای فعلی نشاندهنده بلوغ بیشتر در طراحی زیرسامانهها، بهبود مدیریت توان و تقویت لینکهای زمینی است. نکات برجسته فنی که میتوان روی آنها تکیه کرد عبارتاند از:
- کارکرد موفق ADCS در کنترل اولیه و کاهش چرخشهای ناخواسته.
- افزایش ظرفیت تبادل داده با ایستگاههای متعدد زمینی و بهبود نرخ دریافت اطلاعات.
- بهبود استراتژیهای مدیریت توان برای افزایش احتمال طول عمر عملیاتی فراتر از دو سال طراحیشده.
این موارد علاوه بر ارتقای قابلیتهای فنی، نکات مهمی برای تقویت جایگاه رقابتی پروژههای ماهوارهای کشور نیز هستند. ایجاد یک زنجیره تأمین، شبکه ایستگاههای زمینی و سازوکارهای مالی حمایتی، میتواند تضمینکننده استمرار این موفقیتها باشد.
پیشنهادها برای تسریع تکمیل زیستبوم فضایی
برای اینکه دستاوردهای فنی به ثبات و توسعه تبدیل شود، اقدامات زیر پیشنهاد میشود:
- اجرای اصلاحات قانونی و عملیاتی برای پوشش ریسک فناوری بخش خصوصی مطابق برنامه هفتم توسعه.
- سرمایهگذاری در شبکه ایستگاههای زمینی اختصاصی و مراکز پردازش داده برای تضمین پایداری ارتباطات و افزایش ظرفیت دریافت تصاویر و تلهمتری.
- تدوین سازوکارهای حمایتی مالی و بیمهای برای پروژههای فضایی نوپا تا ریسک سرمایهگذاری کاهش یابد.
- تبادل دانش و همکاری بینالمللی برای ارتقای استانداردهای طراحی و عملیات ماهوارهای.
شهرابی در پایان یادآور شد که وضعیت فعلی ماهواره خوب و امیدوارکننده است، اما نباید از نقایص ساختاری و قانونی غفلت کرد؛ اجرای بندهای قانونی مرتبط با پوشش ریسک وظیفهای است که باید فارغ از نتایج یک پرتاب واحد دنبال شود تا زیستبوم فضایی کشور شکل واقعی و پایدار خود را بیابد.
