بعضی خوابها آنقدر عجیباند که بعد از بیدار شدن چند دقیقه طول میکشد بفهمید واقعا چه دیدهاید. یک خیابان آشنا که ناگهان به ایستگاه فضایی تبدیل میشود، دوستی قدیمی که با صدای معلم دبستان حرف میزند، یا فراری نفسگیر از موقعیتی که در منطق بیداری هیچ معنایی ندارد. با این حال، پژوهش تازهای میگوید این آشوب شبانه آنقدرها هم تصادفی نیست. خوابها، بیشتر از چیزی که فکر میکردیم، ردپای شخصیت، عادتهای ذهنی و تجربههای روزمره ما را با خود حمل میکنند.
گروهی از عصبپژوهان به سرپرستی والنتینا السه در مدرسه عالی IMT لوکا در ایتالیا، با بررسی گزارشهای ثبتشده از خواب افراد، سراغ این پرسش قدیمی رفتند که چرا خوابها اینهمه غریب و در عین حال آشنا به نظر میرسند. نتیجه جالب بود: مغز در خواب فقط گذشته را پخش نمیکند، بلکه تجربههای زیسته را با ویژگیهای شخصیتی، کیفیت خواب، حالتهای روانی و حتی شیوه پرسهزنی ذهن در هم میآمیزد و از دل آن روایتی تازه میسازد.
این مطالعه که در نشریه Communications Psychology منتشر شده، دادههای مربوط به محتوای خواب را با اطلاعاتی مثل ویژگیهای شخصیتی، پروفایل روانشناختی، تواناییهای شناختی و الگوی خواب افراد مقایسه کرده است. پژوهشگران برای تحلیل این حجم از توصیفها از ابزارهای پردازش زبان طبیعی استفاده کردند؛ همان دسته از مدلهایی که میتوانند از دل متن، الگوها و ساختارهای پنهان را بیرون بکشند. خروجی تحلیلها نشان داد خوابها معمولا از روایتهای خودمحور و فکریِ زمان بیداری فاصله میگیرند و به تجربههایی حسی، تصویری و فضامحور تبدیل میشوند؛ تجربههایی پر از شخصیتهای مختلف، تغییر صحنه و رخدادهای نامعمول.
به زبان ساده، وقتی بیداریم بیشتر فکر میکنیم و برای خودمان روایت میسازیم، اما در خواب، ذهن همان مواد خام را به فیلمی دیداری و گاهی سوررئال بدل میکند. همین است که بعضی خوابها اینقدر زنده، پرجزئیات و ماندگار به نظر میرسند. هرچه پیوند یک خواب با دغدغهها، احساسات و تجربههای روزانه شما عمیقتر باشد، احتمال اینکه آن را واضحتر به یاد بیاورید هم بیشتر میشود.
خوابها آینه مستقیم روزمرگی نیستند
نکته مهم اینجاست که خواب فقط بازتاب ساده زندگی روزانه نیست. پژوهشگران میگویند عوامل دیگری هم در شکلگیری محتوای خواب نقش دارند. مثلا رویدادهای جمعی و پرفشار میتوانند روی خواب تعداد زیادی از افراد اثر بگذارند. برای همین، بخشی از این تحقیق به دوران قرنطینه کووید ۱۹ اختصاص داشت؛ دورهای که برای خیلیها با محدودیت، اضطراب و حس تعلیق همراه بود.
در این پژوهش، ۲۱۷ نفر بین ۱۸ تا ۷۰ سال که الگوی خواب منظمی داشتند و سابقه اختلالات عصبی، روانپزشکی یا مشکلات مرتبط با خواب در آنها گزارش نشده بود، بررسی شدند. همچنین دادههای خواب ۱۰۰ شرکتکننده دیگر در دوران قرنطینه از طریق فراخوان در شبکههای اجتماعی جمعآوری شد. این افراد از ۲۸ آوریل تا ۱۱ مه ۲۰۲۰ هر روز خوابهای خود را ثبت کردند؛ بازهای که یک هفته محدودیت سختگیرانه و یک هفته با مقررات سبکتر را پوشش میداد. از شرکتکنندگان خواسته شد درباره معنا و اهمیت خوابهایشان هم نظر بدهند.
همین دادهها به پژوهشگران اجازه داد بفهمند چه چیزهایی بیشتر از بقیه وارد دنیای خواب میشوند. نگرش شخصی به خواب اهمیت دارد. کسی که از کابوس میترسد یا برعکس، به رویاها علاقه زیادی دارد، احتمالا خوابها را متفاوت تجربه میکند. حافظه و کارکردهای اجرایی مغز هم نقش کلیدی دارند، چون نحوه ثبت تجربهها و بازچینی آنها در خواب به این تواناییها وابسته است. از آن طرف، قدرت تصویرسازی ذهنی تعیین میکند خوابها چقدر زنده و پرجزئیات باشند.
یک عامل مهم دیگر هم هست: پرسهزنی ذهن. اگر ذهنتان در طول روز مدام از شاخهای به شاخه دیگر میپرد، احتمال بیشتری دارد که خوابهای عجیبتر ببینید. چرا؟ چون افکار خودجوشی که در بیداری بیدعوت وارد ذهن میشوند، در خواب هم دست از سر آدم برنمیدارند. در واقع، بخشی از غرابت خوابها از همین بینظمی خلاقانه میآید.
برای اینکه اثر تجربههای بیداری دقیقتر سنجیده شود، از شرکتکنندگان خواسته شد در زمانهای تصادفی روز، آخرین تجربه خود را ثبت کنند. بعد، ابزارهای هوش مصنوعی این گزارشها را کنار توصیف خوابها گذاشتند و دنبال مؤلفههای مشترک و تفاوتها گشتند؛ از افکار انتزاعی و احساسات گرفته تا تعاملات اجتماعی، فضاهای فیزیکی، جابهجایی بین موقعیتها، ترتیب زمانی، حرکت، محدودیت در عمل، واکنشهای بدنی، ارجاع به خود آزمایش و البته هر چیزی که عجیب یا غیرمنطقی به نظر میرسید. تجربههای دیداری، شنیداری و لمسی هم در این تحلیل نادیده گرفته نشدند.
نتیجه کلی روشن بود: خوابها اغلب بازتفسیر تجربههای بیداری هستند، نه نسخه کپی آنها. اگر نگاه مثبتی به خواب دیدن داشته باشید، بیشتر احتمال دارد بعد از بیدار شدن حس کنید واقعا خوابی را تجربه کردهاید و جزئیاتش را هم بهتر به یاد بسپارید. افرادی که به رویاهای خود توجه بیشتری دارند، معمولا خوابهایی واضحتر، فراگیرتر و پررنگتر گزارش میکنند. در مقابل، فشارهای روانی و رویدادهای سنگین عاطفی میتوانند محتوای خواب را به سمت اضطراب، محدودیت یا ضربه روانی هل بدهند. خوابهای ثبتشده در دوران قرنطینه هم دقیقا همین الگو را نشان دادند.
این یافتهها فقط برای کنجکاوی درباره رویاها مهم نیستند. آنها به دانشمندان کمک میکنند فاصله قدیمی میان پژوهشهای تجربهمحور درباره خواب و علوم شناختی مدرن را کمتر کنند. وقتی ابزارهای محاسباتی پیشرفته در کنار چارچوبهای عصبشناسی و روانشناسی قرار میگیرند، تصویر دقیقتری از فعالیت سازنده ذهن در طول خواب به دست میآید؛ همان فرایندی که هر شب، بیسروصدا، از تکههای زندگی ما داستانهایی عجیب اما معنادار میسازد.
اگر خوابهای شما عجیب به نظر میرسند، شاید مغزتان فقط دارد شما را با زبانی نمادینتر، تصویریتر و صادقانهتر برای خودتان ترجمه میکند.
