بازار فیلترشکنها این روزها دیگر نه زیرزمینی است و نه نامشخص؛ موضوعی که نمایندگان پیشین مجلس و کارشناسان امنیت سایبری درباره آن هشدار میدهند. در این گزارش به جزئیات اقتصاد فیلترشکنها، نقش بازیگران مختلف و ابهامات پیرامون طرحهای ضابطهمندسازی پرداخته میشود.
اقتصاد فیلترشکنها؛ از خیابان تا زیرساخت
طبق گزارشهایی که رسانههایی مثل سیتنا منتشر کردند، گردش مالی بازار فیلترشکنها تا حدود ۱۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده است؛ رقمی که نشان میدهد ذینفعان این بازار فراتر از فروشندگان خیابانی یا توسعهدهندگان ناشناس است. بخش قابل توجهی از سود به لایههای زیرساختی میرسد: مراکز داده، ارائهدهندگان پهنای باند، خدمات ابری و برخی واسطههای پرداخت.
پرسش کلیدی این است که سود واقعی این چرخه از کجا تولید میشود و چه کسانی از آن منتفعاند. تجربه نشان داده محدودسازی صرف و فیلترینگ بدون ارائه جایگزین بومی، موجب رشد بازار خاکستری و تقویت بازیگران غیررسمی خواهد شد.
بیان نماینده سابق: دولتها از گردانندگان مطلعاند
سعید باستانی، سخنگوی سابق کمیسیون صنایع و معادن مجلس دهم، در گفتوگو با سیتنا تأکید کرده است که «هیچ فعالیت بزرگی در این حوزه نمیتواند بهطور کامل ناشناس باقی بماند» و دولتها دقیقاً از گردانندگان شبکه فیلترشکنها اطلاع دارند. او میگوید نوع برخورد دولتها متفاوت بوده؛ دولت قبلی تمایل به ادامه فیلترینگ داشت و دولت فعلی شعار رفع فیلتر داده است، اما برخی نهادها با طرح قوانین جدید تلاش میکنند مسیر رفع فیلتر را مسدود کنند.
طرح ضابطهمندسازی VPN؛ تنظیم یا مانعتراشی؟
طرح اخیر مجلس برای ضابطهمند کردن فروش VPN با واکنشهای مختلفی روبهرو شده است. باستانی این طرح را نه بهمنظور ساماندهی واقعی، بلکه بهعنوان ابزاری برای ایجاد مانع در برابر وعده رفع فیلتر دولت فعلی توصیف میکند. از منظر او، هر قانونی باید هدف مشخصی داشته باشد؛ اگر هدف، محدود کردن دسترسی عامه باشد و جایگزین بومی مناسب ارائه نشود، نتیجه آن فشار بر مردم است.
او اشاره میکند کشورهای دیگری مانند امارات و چین بهدلیل وجود سرویسهای بومی قدرتمند (مانند BOTIM یا WeChat) توانستهاند برخی پلتفرمهای خارجی را فیلتر و همزمان تجربه کاربری مطلوبی ارائه کنند. اما اتخاذ این رویکرد بدون توسعه سرویسهای جایگزین در ایران به معنای محروم کردن شهروندان است.
تحقیق و تفحص؛ واکنش مجلس
در نشست علنی روز سهشنبه چهارم آذرماه، نمایندگان مجلس با درخواست تحقیق و تفحص از عملکرد سامانههای مدیریت گذرگاه دادهها و مقابله با ابزارهای حاکمیتگریز رأی دادند. این طرح با ۱۹۸ رأی موافق، ۸ رأی مخالف و ۲ رأی ممتنع از میان ۲۲۳ نماینده حاضر تأیید شد؛ اقدامی که نشان میدهد موضوع اکنون در مرکز توجه نهادهای قانونگذار قرار گرفته است.
چه کسانی از بازار سود میبرند؟
- فروشندگان و توسعهدهندگان سرویسهای VPN و فیلترشکن
- زیرساختها: مراکز داده، ارائهدهندگان پهنای باند، خدمات ابری
- واسطههای پرداخت و شبکههای تبلیغاتی
- برخی از بازیگران نیمهرسمی که سود را از طریق توزیع و فروش اشتراکها استخراج میکنند
در عمل، وقتی سیاستهای محدودکننده بدون تحلیل کامل بازار اجرا میشوند، همان مسیرهای درآمدی تقویت میشوند و بازیگران تازهای وارد چرخه سود میشوند که نظارت بر آنها سختتر است.
نکاتی برای تصمیمگذاران
اگر هدف قانونگذار ساماندهی و حمایت از کاربران است، باید همزمان با هر نوع محدودسازی، استراتژیهای جایگزین بومی، مقررات شفاف برای فروش VPN و راهکارهای فنی و قضایی برای مقابله با سوءاستفادهها ارائه شود. در غیر این صورت، اعمال محدودیت صرف احتمالاً به تقویت بازار خاکستری و افزایش فساد و رانت منجر خواهد شد.
در نهایت، شفافیت در دادهها، مشخص شدن ذینفعان واقعی و ارائه راهکارهای فنی و خدماتی بومی کلید بازگرداندن کنترل به دست قانون و ایجاد فضایی امن برای شهروندان است؛ امری که بدون همکاری دولتی، بخش خصوصی و نهادهای نظارتی محقق نخواهد شد.
