گاهی یک معامله، فقط جابه جایی امتیاز یک فناوری نیست؛ شبیه لحظه ای است که مسیر یک درمان پیچیده ناگهان عوض می شود. حالا همین اتفاق در حوزه پارکینسون افتاده است. استارتاپ «سلولار اینتلیجنس» که از حمایت مالی مارک زاکربرگ برخوردار است، امتیاز جهانی برنامه درمان سلولی آزمایشی STEM-PD را از نوو نوردیسک گرفته؛ همان غول دارویی دانمارکی که نامش بیشتر با داروهای پرسر و صدای اوزمپیک و ویگووی گره خورده است.
اهمیت ماجرا فقط به نام های بزرگ دو طرف برنمی گردد. این قرارداد، کنترل یک درمان در مرحله بالینی را به دست شرکتی می دهد که می خواهد ثابت کند هوش مصنوعی فقط برای ساخت چت بات و تولید تصویر نیست و می تواند در توسعه درمان های بسیار دشوار هم نقش واقعی بازی کند. STEM-PD برای جبران یکی از اصلی ترین آسیب های بیماری پارکینسون طراحی شده؛ از بین رفتن نورون هایی که دوپامین تولید می کنند و در کنترل حرکت نقشی کلیدی دارند.
در این روش، از سلول های بنیادی اهدایی استفاده می شود؛ سلول هایی که به مراحل اولیه سلول های مغزی تبدیل می شوند تا در نهایت به نورون های تولیدکننده دوپامین بدل شوند. هدف روشن است: بازگرداندن بخشی از عملکردی که با پیشرفت پارکینسون از دست می رود. این درمان اکنون در یک کارآزمایی بالینی فاز ۱ و ۲ روی انسان در حال بررسی است و از سازمان غذا و داروی آمریکا نیز نشان Fast Track دریافت کرده؛ امتیازی که معمولا به درمان های امیدوارکننده برای بیماری های جدی داده می شود تا مسیر بررسی آن ها سریع تر پیش برود.
آزمون واقعی هوش مصنوعی، نه شعارهای تبلیغاتی
سلولار اینتلیجنس می گوید حالا می خواهد از پلتفرم هوش مصنوعی خود برای جلو بردن این برنامه در چند جبهه استفاده کند: توسعه بالینی، بهبود فرایند تولید، تنظیم دوز مؤثر و در نهایت، اگر همه چیز خوب پیش برود، ورود به بازار. این دقیقا همان نقطه ای است که ادعاهای صنعت هوش مصنوعی با واقعیت سخت زیست فناوری روبه رو می شود. طراحی درمان های سلولی، برخلاف بسیاری از پروژه های نرم افزاری، با داده های ناقص، فرایندهای حساس تولید و ریسک های بالینی سنگین سروکار دارد. همین موضوع STEM-PD را به میدان آزمایش مهمی برای این استارتاپ تبدیل می کند.
میکا برکستون، مدیرعامل و هم بنیان گذار شرکت، در بیانیه ای توضیح داده که چشم انداز آن ها ساخت یک شرکت درمانی کاملا یکپارچه و مبتنی بر هوش مصنوعی است؛ مدلی که در آن همان پلتفرمی که واکنش سلول ها به سیگنال ها را یاد می گیرد، می تواند به طراحی پروتکل های بهتر، افزایش قابلیت تولید، بهینه سازی دوز عملکردی و فهم دقیق تر ارتباط تصمیم های توسعه ای با نتایج بالینی کمک کند. به زبان ساده تر، شرکت می خواهد از هوش مصنوعی نه به عنوان ویترین، بلکه به عنوان موتور تصمیم سازی در کل زنجیره توسعه دارو استفاده کند.
بر اساس گزارش بلومبرگ، این شرکت قصد دارد اوایل سال آینده میلادی یک مطالعه بالینی در مرحله میانی را برای این درمان آغاز کند. داده هایی که از همین کارآزمایی ها به دست می آید، قرار است خوراک بهتری برای مدل های هوش مصنوعی شرکت هم باشد. این چرخه، اگر جواب بدهد، می تواند یک مزیت مهم ایجاد کند: هرچه داده بالینی بیشتر شود، مدل ها دقیق تر می شوند و هرچه مدل ها بهتر شوند، تصمیم های بعدی در توسعه درمان می تواند هوشمندانه تر باشد.
در سوی دیگر معامله، نوو نوردیسک هم کاملا از صحنه خارج نشده است. این شرکت علاوه بر واگذاری امتیاز، یک سرمایه گذاری راهبردی سهامی در سلولار اینتلیجنس انجام می دهد و اگر درمان در مراحل بعدی پیش برود، همچنان واجد دریافت پرداخت های مرحله ای و حق امتیاز خواهد بود. این یعنی نوو نوردیسک، با وجود عقب نشینی از پژوهش و توسعه درمان های سلولی، هنوز می خواهد در موفقیت احتمالی این پروژه سهم داشته باشد.
اصل ماجرا از تصمیم سال گذشته نوو نوردیسک شروع شد؛ زمانی که این شرکت در قالب یک بازسازی گسترده تر، فعالیت های تحقیق و توسعه خود در حوزه درمان سلولی را کاهش داد تا تمرکز بیشتری روی بازار بسیار پرسود دیابت و چاقی بگذارد. تصمیمی قابل پیش بینی بود. در دوران اوج اوزمپیک، نوو نوردیسک حتی به باارزش ترین شرکت اروپا تبدیل شد. اما بازار همیشه روی خوش نشان نمی دهد. فشار رقبا، به ویژه از سوی الی لیلی، و همین طور نسخه های ارزان تر ترکیبی و کپی داروهای GLP-1 که در اینترنت فروخته می شوند، باعث شده این شرکت برای حفظ برتری خود با چالش های تازه ای روبه رو شود.
سخنگوی نوو نوردیسک هم در بیانیه ای گفته بود که شرکت از همان زمان اعلام کرده بود برای برخی برنامه های درمان سلولی خود به دنبال شریک خواهد گشت تا توسعه آن ها ادامه پیدا کند. از نگاه این شرکت، توافق با سلولار اینتلیجنس می تواند مسیر توسعه درمان بالقوه پارکینسون را که نخستین بار در نوو نوردیسک شکل گرفته بود، حفظ کند؛ آن هم با تکیه بر توانمندی های فنی استارتاپی که حالا باید خودش را ثابت کند.
برای بیماران پارکینسون، هنوز زود است که این خبر را به عنوان یک پیروزی قطعی ببینند. درمان در مرحله آزمایشی است و مسیر بالینی چنین فناوری هایی معمولا طولانی، پرهزینه و پرریسک است. با این حال، این معامله یک پیام روشن دارد: رقابت آینده در زیست فناوری فقط میان شرکت های داروسازی بزرگ نخواهد بود. استارتاپ هایی که هوش مصنوعی را با پزشکی بازساختی، داده های بالینی و تولید زیستی پیوند می زنند، آرام آرام دارند وارد زمین اصلی بازی می شوند.
اگر STEM-PD در مراحل بعدی موفق شود، این فقط یک پیشرفت برای درمان پارکینسون نخواهد بود. می تواند به نمونه ای مهم از کاربرد واقعی هوش مصنوعی در توسعه داروهای پیچیده تبدیل شود؛ جایی که وعده های بزرگ بالاخره باید زیر نور داده های واقعی و نتایج بالینی سنجیده شوند. آنجا دیگر شعار کافی نیست.
